Naxçıvanda tarixi baxımdan olduqca maraqlı bir görüntü aşkar edilib. 1983-cü ilə aid peyk təsvirində Möminə Xatun türbəsinin ətrafında ay-ulduz motivini xatırladan kompozisiya görünür. Ən təəccüblüsü isə budur ki, həmin dövrdə Azərbaycan Sovet İttifaqının tərkibində idi və üzərində aypara ilə səkkizguşəli ulduz təsvir edilmiş üçrəngli bayrağımızın rəsmi dövlət rəmzi kimi istifadəsinə hələ illər qalırdı. Bəs Naxçıvanın mərkəzində, məşhur tarixi abidənin ətrafında bu simvol necə yaranmışdı?
Hər şey köhnə fotoşəkillərə olan maraqdan başladı…
Mən, Yunis Xəlilov bu ilin mart ayından etibarən Naxçıvanın keçmişinə aid fotoşəkilləri Facebook sosial şəbəkəsindəki şəxsi hesabımda mütəmadi olaraq paylaşıram. Məqsədim doğma yurdumuzun tarixi yaddaşını yaşatmaq, zamanın dəyişdirdiyi küçələri, meydanları, binaları, insanları və hadisələri yenidən ictimaiyyətin diqqətinə çatdırmaqdır.
Paylaşdığım fotoşəkillərin böyük əksəriyyətini Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Arxivindən əldə edirəm. Bu istiqamətdə fəaliyyətimə göstərilən dəstəyə, tarixi fotoşəkillərin əldə olunmasına yaradılan şəraitə görə Naxçıvan Muxtar Respublikası Arxiv İdarəsinin rəisi Mehman Məmmədova xüsusi təşəkkürümü bildirirəm.
Sevindirici haldır ki, zaman keçdikcə bu təşəbbüsə maraq göstərənlərin sayı artır. Artıq mənə şəxsi mesajlarla köhnə fotoşəkillər göndərən, ailə arxivlərində qorunub saxlanılmış qiymətli görüntüləri təqdim edən, hətta bütöv ailə fotoalbomlarını hədiyyə edən insanlar var. Bəzən onilliklər boyu bir ailənin yaddaşında qorunan fotoşəkil paylaşılaraq bütöv bir şəhərin tarixi yaddaşının parçasına çevrilir.
Bu işdə mənə yaxından dəstək göstərən şəxslərdən biri də informasiya-kommunikasiya texnologiyaları üzrə mütəxəssis Hafiz Bağırovdur.
Hafiz müəllim mütəmadi olaraq mənimlə Naxçıvanın keçmişinə aid maraqlı fotoşəkillər və videogörüntülər bölüşür. Onların bir çoxu vaxtilə atası Feyruz Bağırov tərəfindən lentə alınıb. Bu baxımdan Bağırovlar ailəsinin qoruyub saxladığı görüntülər təkcə şəxsi xatirələr deyil, həm də Naxçıvanın yaxın tarixini öyrənmək üçün qiymətli vizual mənbələrdir.
Bu gün isə Hafiz müəllim mənimlə elə bir görüntü paylaşdı ki, sözün həqiqi mənasında heyrətə gəldim.
Google Earth proqramı vasitəsilə araşdırdığı 1983-cü ilə aid peyk görüntüsündə Möminə Xatun türbəsinin ətrafında ay-ulduz motivini xatırladan maraqlı bir kompozisiya görünürdü.
Görüntüyə dəfələrlə baxdım. İlk baxışdan adi park planlaşdırılması təsiri bağışlayan yolların və yaşıllıq sahələrinin yuxarıdan baxıldıqda yaratdığı fiqur məni düşündürdü.
Axı söhbət 1983-cü ildən gedirdi!
Hafiz müəllimə bu maraqlı aşkar edilmənin mütləq mətbuatda işıqlandırılmalı olduğunu bildirdim. Təklifimi məmnuniyyətlə qarşıladı. Həm həmin tarixi görüntü, həm də onun yaratdığı faydalı rəqəmsal tarix platforması haqqında geniş məlumat vermək istədiyimi söylədim. Adının xüsusi qeyd olunmasına da razılığını aldım.
Beləliklə, bu yazı həm maraqlı bir tarixi görüntünü ictimaiyyətə təqdim etmək, həm də onun aşkar edilməsinə səbəb olan araşdırmanı və Hafiz Bağırovun yaratdığı faydalı layihəni tanıtmaq məqsədilə hazırlandı.
1983-cü il: Sovet Azərbaycanında ay-ulduz?
İndi isə gəlin həmin görüntünün niyə bu qədər maraqlı olduğunu düşünək.
1983-cü il…
Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası SSRİ-nin tərkibindədir. Sovet ideologiyası ictimai-siyasi həyatın bütün sahələrində hakim mövqedədir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağı dövlət rəmzi kimi istifadə edilmir.
Lakin məhz həmin dövrə aid peyk görüntüsündə Naxçıvan şəhərinin mərkəzində, XII əsr Azərbaycan memarlığının möhtəşəm yadigarlarından olan Möminə Xatun türbəsinin ətrafında ay-ulduz motivini xatırladan fiqur görünür.
Təsəvvür edə bilirsinizmi?
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət bayrağında yer alan aypara və səkkizguşəli ulduz motivini xatırladan bir kompozisiya sovet dövrünün Naxçıvanında, özü də tarixi-memarlıq abidəsinin ətrafında!
Üstəlik, bu, hansısa divarın üzərində çəkilmiş təsvir deyil.
Peyk görüntüsündə parkın yollarının, yaşıllıq sahələrinin və digər landşaft elementlərinin yerləşməsi nəticəsində formalaşan həndəsi kompozisiyadan söhbət gedir.
Belə bir görüntü istər-istəməz bir sıra suallar doğurur.
Bu, sadəcə təsadüfdürmü?
Yoxsa parkın layihəsini hazırlayan memarlar ay-ulduz motivini bilərəkdən seçmişdilər?
Əgər bu, düşünülmüş memarlıq həlli idisə, sovet dövründə belə bir layihənin həyata keçirilməsi necə mümkün olmuşdu?
Sovet təhlükəsizlik və ideoloji nəzarət orqanlarının diqqətindən belə bir simvolik məna necə yayına bilərdi?
Yoxsa layihəni hazırlayanlar parkın yuxarıdan görünüşündə hansı fiqurun yarandığını bilsələr də, bunu sadəcə dekorativ memarlıq elementi kimi təqdim etmişdilər?
Bəlkə də həmin dövrdə bu kompozisiyaya ümumiyyətlə siyasi məna verilməmişdi.
Bütün bunlar araşdırılmağa dəyər suallardır.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bayrağı ilə maraqlı tarixi paralel
Məsələnin əhəmiyyətini anlamaq üçün tarixə qısa nəzər salmaq kifayətdir.
1918-ci il noyabrın 9-da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli dövlət bayrağı qəbul edildi. Bayrağın mərkəzində ağ rəngli aypara və səkkizguşəli ulduz təsvir olunurdu.
1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra bu bayraq rəsmi dövlət rəmzi statusunu itirdi.
Yalnız 1990-cı il noyabrın 17-də Naxçıvan Muxtar Respublikasında üçrəngli bayrağımız yenidən dövlət bayrağı kimi qəbul edildi. 1991-ci il fevralın 5-də isə Azərbaycan Respublikasının dövlət bayrağı statusunu aldı.
İndi maraqlı tarixi paralelə diqqət yetirək.
1983-cü ildə Möminə Xatun türbəsinin ətrafında ay-ulduzu xatırladan kompozisiya artıq mövcud idi.
Bu, üçrəngli bayrağımızın Naxçıvanda yenidən dövlət bayrağı kimi qəbul edilməsindən yeddi il əvvələ təsadüf edir.
Əlbəttə, aypara və ulduz motivləri yalnız Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bayrağına məxsus deyil. Onlar müxtəlif dövrlərdə və mədəniyyətlərdə istifadə edilmiş simvollardır. Ona görə də görüntüdəki fiqurun birbaşa Cümhuriyyət bayrağı ilə əlaqələndirilməsi üçün əlavə tarixi sübutlara ehtiyac var.
Lakin bu məqam görüntünün doğurduğu marağı azaltmır.
Əksinə, qarşımıza daha mühüm sual çıxarır: Möminə Xatun türbəsinin ətrafındakı bu parkın ilkin memarlıq layihəsində hansı simvolik ideya nəzərdə tutulmuşdu?
Bu kompozisiyanın müəllifi kim olub?
Hafiz Bağırovun aşkar etdiyi görüntü Naxçıvanın şəhərsalma tarixi ilə bağlı yeni araşdırmanın başlanğıcı ola bilər.
İlk növbədə müəyyənləşdirilməlidir ki, Möminə Xatun türbəsinin ətrafındakı parkın həmin planlaşdırılması hansı illərdə həyata keçirilib.
Layihənin müəllifi və ya müəllifləri kimlər olub?
Parkın ilkin layihəsi, baş planı və təsdiq sənədləri arxivlərdə qorunub saxlanılırmı?
1983-cü ildən əvvəlki fotoşəkillərdə və şəhər planlarında da bu kompozisiya görünürmü?
Əgər ilkin layihədə aypara və ulduz motivi nəzərdə tutulubsa, onun seçilməsinin səbəbi nə olub?
Bu suallara cavab tapılması maraqlı tarixi həqiqətləri üzə çıxara bilər.
Burada mühüm bir fərqi də nəzərə almaq lazımdır. Peyk görüntüsündə müəyyən fiqurun görünməsi onun məhz həmin simvolu yaratmaq məqsədilə layihələndirildiyini hələ sübut etmir. Bəzən həndəsi planlaşdırma nəticəsində müəyyən tanış formalar təsadüfən də yarana bilər.
Ancaq əgər arxiv sənədləri bu kompozisiyanın məqsədli şəkildə yaradıldığını təsdiqləsə, onda onun tarixi və memarlıq baxımından əhəmiyyəti tamamilə başqa müstəvidə qiymətləndirilə bilər.
Düşünürəm ki, bu məsələ tarixçilərin, memarların, şəhərsalma mütəxəssislərinin və arxiv əməkdaşlarının diqqətinə layiqdir.
Bu maraqlı görüntünü aşkar edən Hafiz Bağırovun yaratdığı sayt
Hafiz Bağırovun fəaliyyəti yalnız köhnə foto və videogörüntülərin toplanması ilə məhdudlaşmır.
O, Azərbaycanın tarixi yaddaşının rəqəmsal mühitdə qorunması baxımından faydalı bir layihə — Tariximiz.com platformasını yaradıb.
Bu saytın əsas ideyası tarixi fotoşəkilləri onların çəkildiyi real coğrafi məkanlarla birləşdirməkdir.
Başqa sözlə, istifadəçi sadəcə köhnə fotoşəkilə baxmır. Həmin fotoşəklin harada çəkildiyini xəritədə görür, ərazinin bugünkü vəziyyətini araşdırır, keçmişlə bu günü müqayisə etmək imkanı əldə edir.
Saytda Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə aid minlərlə tarixi fotoşəkil toplanır. İstifadəçilər şəhər, rayon və illər üzrə axtarış apara, maraqlandıqları məkanın keçmiş görüntülərini tapa bilirlər.
Platformanın diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri də “Keçmiş Xəritə” bölməsidir.
Bu bölmə tarixi peyk görüntüləri vasitəsilə şəhərlərin, kəndlərin, yolların, parkların və digər ərazilərin zamanla necə dəyişdiyini araşdırmağa imkan verir.
Təsəvvür edin, yaşadığınız küçənin 40 il əvvəl necə göründüyünü öyrənmək, indi mövcud olmayan binaların yerini müəyyənləşdirmək, doğma kəndinizin keçmiş mənzərəsini peykdən izləmək mümkündür.
Möminə Xatun türbəsinin ətrafındakı ay-ulduz motivinin aşkar edilməsi də bu cür araşdırmaların necə maraqlı nəticələr verə biləcəyini göstərir.
Saytın başqa bir üstünlüyü isə hər kəsin tarixi yaddaşın qorunmasına töhfə verə bilməsidir.
İstifadəçilər şəxsi arxivlərində, ailə albomlarında, köhnə kitab və jurnallarda saxlanılan fotoşəkilləri platformaya əlavə edə, onların çəkildiyi məkanları xəritədə göstərə, tarix və mənbə haqqında məlumatları daxil edə bilərlər.
Bu xüsusiyyət xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki bəzən bir ailənin albomunda qorunan köhnə fotoşəkil bütöv bir şəhərin tarixində unudulmuş məqamı üzə çıxara bilər.
Platforma Azərbaycan, türk, ingilis və rus dillərində istifadə oluna bilir.
Hazırda Tariximiz.com layihəsi MilliNet müsabiqəsində də iştirak edir.
Hafiz Bağırovun bu təşəbbüsünü təqdirəlayiq hesab edirəm. Tarixi irsin qorunması yalnız arxivlərin və muzeylərin işi deyil. Müasir texnologiyalardan istifadə etməklə keçmişimizi daha geniş auditoriyaya çatdırmaq, gənc nəslin tarixə marağını artırmaq mümkündür.
Oxuculara bu platformanı ziyarət etməyi, xüsusilə də doğma şəhər və kəndlərinin tarixi görüntülərini araşdırmağı tövsiyə edirəm.
Sayt: https://www.tariximiz.com/
Tarixi peyk görüntüləri: https://www.tariximiz.com/kecmis-xerite/
MilliNet müsabiqəsi: https://millinet.az/
Nəticə: Bəlkə də illərlə gözümüzün qarşısında olan bir tarixi detalı indi kəşf edirik…
Möminə Xatun türbəsi Naxçıvanın ən tanınmış tarixi abidələrindən biridir. Onun ətrafından minlərlə insan keçib. Bu ərazi haqqında çoxsaylı fotoşəkillər çəkilib, yazılar yazılıb, araşdırmalar aparılıb.
Amma bəzən tarixi məkanın heç gözləmədiyimiz bir xüsusiyyətini görmək üçün ona başqa rakursdan baxmaq lazım gəlir.
Bu dəfə həmin rakurs peykdən oldu.
1983-cü ilə aid görüntüdə ortaya çıxan ay-ulduz motivi bizi düşündürür. Görəsən, parkı layihələndirən memarlar bu kompozisiyanı məqsədli şəkildə yaratmışdılar? Yoxsa illər sonra peyk görüntüsündə fərq etdiyimiz bu fiqur sadəcə həndəsi uyğunluğun nəticəsidir?
Hələlik qəti cavab yoxdur.
Lakin bir məqam aydındır: Hafiz Bağırovun aşkar etdiyi görüntü Naxçıvanın şəhərsalma tarixinin indiyədək diqqətdən kənarda qalmış bir detalını müzakirəyə çıxarır.
Bu hadisə mənim mart ayından bəri həyata keçirdiyim tarixi fotoşəkillərin toplanması və paylaşılması təşəbbüsünün əhəmiyyətini də bir daha göstərir.
Dövlət Arxivində qorunan bir fotoşəkil, şəxsi albomdan təqdim edilən köhnə görüntü, illər əvvəl lentə alınmış bir video və ya tarixi peyk təsviri bəzən heç gözləmədiyimiz məlumatları üzə çıxara bilir.
Ona görə də Naxçıvanın keçmişinə aid foto və videogörüntüləri olan hər kəsi bu tarixi yaddaşın qorunmasına töhfə verməyə dəvət edirəm.
Kim bilir, bəlkə də hansısa ailə albomunda Möminə Xatun türbəsinin ətrafındakı parkın salındığı illərə aid fotoşəkil qorunur. Bəlkə də kimsə həmin parkın layihələndirilməsində iştirak etmiş memarları tanıyır. Bəlkə də arxivlərdə bu suallara cavab verəcək sənədlər mövcuddur.
1983-cü ilin peyk görüntüsü bizə maraqlı bir sual ünvanlayır: Sovet dövründə Naxçıvanın mərkəzində ay-ulduzu xatırladan bu kompozisiya necə yaranmışdı?
Bu sualın cavabını tapmaq artıq tarixçilərin, memarların və Naxçıvanın keçmişinə maraq göstərən hər kəsin birgə araşdırmasının mövzusu ola bilər.
Çünki tarix bəzən yalnız keçmişdə baş verənləri deyil, bu gün yenidən kəşf etdiklərimizi də əhatə edir.
Yunis Xəlilov,
Hüquqşünas-araşdırmaçı
İKT mütəxəssisi Hafiz Bağırovun Google Earth proqramı vasitəsilə aşkar etdiyi, 1983-cü ilə aid olduğu bildirilən Möminə Xatun türbəsi ətrafının tarixi peyk görüntüsü.
