AYAZ YAŞAMAQ HAQQI OLAN BİR GƏNC İDİ…
Bəzi adamların cismani yoxluğuna inanmaq olmur. Adam bilir ki, ölüm var. Adam atasının saçına düşən ağdan, anasının gözünün kənarındakı qırışdan, uşaqlığın yavaş-yavaş uzaqlaşmasından, payızın hər il bir az tez gəlməsindən bilir ki, bu dünyada heç nə əbədi deyil. Amma yenə də bəzi ölümlərin qarşısında ağıl dayanır, ürək dayanır, söz dayanır. Elə bil ölüm həmin adamın qapısını döyməməli idi. Elə bil ölüm ünvanı səhv salıb. Ayaz Ravil oğlu Həmidovun ölümünü düşünəndə adamın ağlına ilk gələn də elə budur: Ayaz hələ çox cavan idi…
28 aprel 1999-cu ildə doğulmuşdu. Dünya ona yenicə verilmişdi. İyirmi yaşı tamam olmamışdı. 20 il insan ömrünün hələ giriş qapısıdır. 20 yaşında insan həyatın özündən çox, həyata dair arzularını daşıyır. Hələ alınacaq hədiyyələr, deyiləcək sözlər, gediləcək yollar, görüləcək yerlər, seviləcək insanlar qabaqdadır. Amma həyat bəzən öz cümləsini yarımçıq saxlayır. Ayazın cümləsini də 2018-ci ilin 18 iyununda yarımçıq saxladı.
… O gün Yardımlıda bir ana oğlunun səsini eşitməli olduğu halda onun ölüm xəbərini eşitdi. Bir evdə qapıya baxan gözlər vardı. Bir ailənin ürəyində qəfil və heç vaxt bitməyəcək bir boşluq açıldı. Bir kəndin küçələrindən biri öz Ayazını itirdi. Və iyun birdən-birə yay ayı olmaqdan çıxdı. İyunun günəşi həmin gün əvvəlki kimi doğmuşdusa da, bir evə işıq sala bilmədi.
Ayaz…
Bu adın özündə bir qəribəlik var. Ayaz – gecənin soyuq, təmiz havasıdır. Ayaz – göydə bulud olmayanda yerə çökən səssiz soyuqluqdur. Ayaz – qış gecələrinin nəfəsidir. Amma Ayaz adlı bir oğulun yoxluğu bundan da soyuq imiş. İnsanın yaxınını itirməsi yalnız bir adamı itirmək deyil. İnsan bəzən bir adamla birlikdə onun gələcəyini də itirir.
Ayazın gələcəyi vardı…
Bəlkə bir gün ailəsinin qarşısında dayanıb deyəcəkdi: “Mən gəldim”.
Bəlkə anası onun üçün süfrə açacaqdı.
Bəlkə atasının yanında oturub həyatdan danışacaqdı.
Bəlkə toyunda hamı oynayacaqdı.
Bəlkə uşaqları olacaqdı və uşaqlar atasının dizlərinə çıxıb onu yoracaqdılar.
Bəlkə…
İnsanın ölən adam haqqında ən çox dediyi söz niyə “bəlkə” olur? Çünki ölüm gələcəyin bütün qapılarını birdən bağlayır. İndi Ayazın həyatında “bəlkə”lər var.
Bəlkə yaşayacaqdı!
Bəlkə qocalacaqdı!
Bəlkə saçlarına dən düşəcəkdi!
Bəlkə nəvələrini qucağına alacaqdı!
Amma onun payına ömrün uzunluğu yox, xatirənin uzunluğu düşdü.
Ayaz Qusarın Köhnə Xudat Qazmalar kəndində anadan olmuşdu. Kənd adamı yaxşı bilir: kənddə heç kim tamamilə tək yaşamır. Birinin sevincinə hamı şərik olur, birinin yasına hamı gəlir. Kəndin yolları adamları biri-birinə bağlayır. Evlərin pəncərələrindən eyni səma görünür. Uşaqlar eyni küçələrdə böyüyür. Bir oğul əsgər gedəndə bütün kənd onun yoluna baxır. Sonra həmin oğul tabutda qayıdanda kəndin yolları dəyişir.
Yol yenə həmin yoldur.
Ağac yenə həmin ağacdır.
Külək yenə həmin küləkdir. Amma heç nə əvvəlki kimi deyil. Çünki bir evdə artıq bir stul boşdur.
Bir otağın qapısı açılmır.
Bir paltar asılmır.
Bir telefon zəngi gəlmir.
Bir səs “ana” demir.
KƏNDİ ÜÇÜN ÖZ BALASI İDİ…
Ölümün ən böyük qəddarlığı budur: ölən adamın yoxluğu hər gün yenidən baş verir.
İnsan bir dəfə ölmür. Onu sevənlərin içində hər gün bir az da ölür.
Səhər açılanda…
Axşam düşəndə…
Bayram gələndə…
Ad günü olanda…
Hərbi xidmətə yeni gedən bir gənc görünəndə…
Kəndin yolundan hərbi maşın keçəndə…
Bir ana uzaqdan oğlan səsi eşidəndə…
Və xüsusilə iyun gələndə…
Ayazın şəhid olduğu tarix — 18 iyun 2018-ci il.
Təqvim üçün adi bir tarixdir. Təqvimlərdə bəzi tarixlər qırmızı ilə, bəziləri adi rənglə yazılır. Amma şəhid ailələrinin təqvimi başqadır. Orada bəzi günlər mürəkkəblə yox, qanla yazılır. 18 iyun da belə gündür. Bu tarix bir ailənin yaddaşında saatla başlayıb ömür boyu davam edən bir gündür. Həmin gün saat neçə idi? İlk xəbər kimə çatdı? Ana bunu eşidəndə nə etdi? Ata necə dayandı? Evdə kim ağladı? Kim susdu? Kim “inanmıram” dedi? Kim qapıya baxdı? Bunları kənardan heç kim tam bilə bilməz. Çünki bəzi ağrıların şahidi olmur. Bəzi ağrılar yalnız ananın ürəyində baş verir.
Şəhid haqqında danışanda biz çox vaxt “qəhrəman” deyirik. Bu söz doğrudur. Amma bəzən mənə elə gəlir ki, “qəhrəman” sözü onların insani tərəfini gizlədir. Çünki qəhrəman da əvvəlcə oğuldur.
Qardaşdır…
Dostdur…
Nəvəsidir…
Uşaqdır…
Gəncdir…
Qorxuları, arzuları, sevincləri olan insandır…
Ayaz da belə idi.
O, yalnız tarix deyil. O, yalnız bir ad-soyad deyil. O, yalnız siyahıda yazılmış “şəhid” sözü deyil. Ayaz Ravil kişinin, Maya ananın evində böyüyən uşaq idi.
Maya ana üçün oğul idi.
Ravil ata üçün övlad idi.
Qardaşları üçün Ayaz idi.
Dostları üçün Ayaz idi.
Kəndi üçün öz balası idi.
Dövlət üçün Vətən sərhədində xidmət edən gənc idi.
Və ölümündən sonra bütün bunların üstünə bir söz gəldi: ŞƏHİD.
Bu söz onun həyatını əvəz etmədi. Sadəcə, onun ölümünün mənasını daşımağa başladı.
İNSAN ÖZ ÖLÜMÜNÜ ÖZ GÖZLƏRİ İLƏ GÖRMÜR…
Sərhəd… Bu sözün özü soyuqdur. Sərhəd xəritədə çəkilmiş bir cizgi kimi görünür. Amma o cizginin arxasında insan nəfəsi, gecə növbəsi, səssizlik, məsuliyyət dayanır. Sərhəddə dayanan əsgər yalnız torpağı qorumur. O, evində rahat yatan uşağın yuxusunu qoruyur. Ananın pəncərəni bağlayıb yatmasını qoruyur. Atanın səhər işə getməsini qoruyur. Kəndin işığını qoruyur. Şəhərin səsini qoruyur. Bizim adi hesab etdiyimiz həyatı qoruyur.
Sərhəddə dayanan gəncin ölümünü ona görə daha ağır qəbul etmək lazımdır ki, o, bizim adi həyatımızın qeyri-adi keşikçisi idi. Ayaz da həmin keşiyin bir parçası idi. Və keşik çəkən adam bəzən özü yuxuya getmədən başqalarının yuxusunu qoruyur.
Mən bəzən düşünürəm: şəhidlərin ruhu kəndlərinə qayıdanda nə görür?
Ayaz Köhnə Xudat Qazmalara qayıtsa, əvvəlcə öz evini tanıyardı.
Sonra küçəni.
Sonra ağacları.
Sonra qəbiristanlığı.
Amma öz məzarının qarşısında dayananda yəqin ki, insan kimi təəccüblənərdi. Çünki insan öz ölümünü öz gözləri ilə görmür. İndi onun adı qəbir daşında yazılıb.
Doğum tarixi.
Ölüm tarixi.
İki tarix arasında cəmi on doqquz il, bir ay, iyirmi günə yaxın bir ömür…
Nə qədər azdır, İlahi!
Bir insanın bütün dünyası üçün nə qədər azdır!
Bir uşağın böyüməsi üçün azdır.
Bir gəncin sevməsi üçün azdır.
Bir insanın özünü tapması üçün azdır.
Bir atanın oğluna qocalmağı öyrətməsi üçün azdır.
Bir ananın oğlunun saçını ağ görməsi üçün azdır.
Amma Vətən üçün veriləndə o qısa ömür tarixə çevrilir.
Şəhidlərin ən böyük faciəsi ölüm deyil. Bəlkə də onların ən böyük faciəsi yaşaya bilmədikləri həyatlardır. Çünki ölüm bir an çəkir. Amma yaşanmamış həyat bir ömür ağrıdır. Ayazın yaşaya bilmədiyi uşaqlıqdan sonrakı böyük həyat…
İyirmi yaşdan sonrakı illər…
Otuz…
Qırx…
Əlli…
Heç biri olmayacaq. Onun yerinə başqaları yaşayacaq. Başqaları qocalacaq. Başqaları ata olacaq. Başqaları oğullarının toyunda oynayacaq. Ayaz isə bir yaşda qalacaq.
ŞƏHİDLƏR QƏRİBƏDİRLƏR…
Hamı qocalır, onlar yox. Hamının saçına ağ düşür, onların üzündə zaman dayanır. Hamının uşaqları böyüyür, onların uşaqları olmur. Hamı keçmişə çevrilir, onlar isə bir xalqın yaddaşında həmişə “indi” qalırlar. Ayaz da həmişə gənc qalacaq.
Həmişə o yaşda.
Həmişə o tarixdə.
Həmişə iyunun 18-də.
Bir ana üçün oğulun şəkli heç vaxt təkcə şəkil deyil. Şəkildə gülən adam bir gün çərçivədən çıxacaqmış kimi görünür.
Ana bəzən şəklə baxanda oğlunun üzünü yox, onun gələcəyini görür.
“Kaş indi burada olaydı…”
Bu “kaş” sözünün içində bir ömürlük ağrı var.
Şəhid anaları “kaş”larla yaşayırlar.
Kaş qapı açılaydı!
Kaş telefon çalaydı!
Kaş “ana, mənəm” deyəydi!
Kaş yuxu olaydı!
Kaş səhv xəbər olaydı!
Kaş!..
Amma həyatın ən qəddar sözü “kaş”dır. Çünki “kaş” keçmişi dəyişmir.
Ayazın məzarı Köhnə Xudat Qazmalar kəndinin qəbiristanlığındadır.
AYAZ YAŞAMAQ HAQQI OLAN BİR GƏNC İDİ…
Bir insan üçün ən ağır cümlələrdən biri budur: “Onun məzarı kəndindədir”. Çünki kənddə yaşayanlar hər gün onun yanından keçə bilərlər.
Bir daşın üstündə yazılmış ad bəzən bütün kənddən daha çox danışır.
Ayaz Ravil oğlu Həmidov…
28.04.1999-cu il.
18.06.2018-ci il.
Bu dörd rəqəm və iki ad bir insan ömrünün yerinə keçib. Amma daş danışmır. Daş yalnız susur. Əslində, ən çox danışan da elə susanlardır.
Bu gün Ayaz haqqında yazmaq istəyərkən sözlər adamın boğazında düyünlənir. Çünki şəhid haqqında yazının gözəl olması mənə bir az günah kimi gəlir. Necə gözəlləşdirəsən ölümü? Necə bəzəyəsən bir ananın göz yaşını? Necə poetikləşdirəsən boş qalmış bir otağı? Bəzi ağrıların üstünə söz qoymaq olmaz. Bəzi sözlərə də ağrı qoymaq olmaz. Ona görə Ayaz haqqında ən doğru cümlə bəlkə də budur: AYAZ YAŞAMAQ HAQQI OLAN BİR GƏNC İDİ.
O yaşamalı idi.
Bu qədər.
Yaşamalı idi.
Gülməli idi.
Sevməli idi.
Qocalmalı idi.
Ata olmalı idi.
Anasının saçına düşən ağları görməli idi.
Atasının əlindən tutmalı idi.
Kəndinə qayıtmalı idi.
İyirmi yaşını keçməli idi.
İyirmi beş olmalı idi.
Otuz olmalı idi.
Amma olmadı.
Çünki bəzən Vətən bir gəncin bütün “olmalı”larını öz yaddaşına götürür.
İndi Ayaz yoxdur. Amma onun adı var. Ad insanın dünyada qalan ən kiçik və ən böyük izidir.
Kimsə “Ayaz” deyəndə onun ailəsinin ürəyi titrəyir.
Kimsə “şəhid Ayaz Həmidov” deyəndə bir kəndin adı yada düşür.
Kimsə 18 iyunu xatırlayanda Yardımlı yada düşür.
Kimsə sərhəd deyəndə o gənclərin üzləri göz önünə gəlir.
Deməli, ölüm onu tam apara bilməyib. Çünki insanın bədəni torpağa gedir, adı isə yaddaşa. Yaddaşın qəbiristanlığı olmur.
ZAMAN İNSANI YARASI İLƏ YAŞAMAĞA ÖYRƏDİR…
Bəlkə də bir gün Köhnə Xudat Qazmaların üstündən yenə sakit bir axşam keçəcək.
Külək ağacların yarpaqlarını tərpədəcək. Kəndin yollarında uşaqlar qaçacaq. Bir evdə çay dəmlənəcək. Bir ana pəncərədən bayıra baxacaq. Uzaqda günəş batacaq. Hər şey adi görünəcək.
Amma bir qəbir daşının üstündə Ayazın adı qalacaq. Və biz bilməliyik:
Bu sakitliyin qiyməti var.
Bu rahatlığın qiyməti var.
Bu torpağın qiyməti var.
Bəzən o qiymət bir gəncin ömrüdür.
Ayazın ömrü kimi!..
On doqquz ilə yaxın bir ömür.
Bir iyun günü yarımçıq qalan ömür.
Mən Ayazın anası Maya xanıma təsəlli verə bilmirəm. Çünki söz də acizdir bu durumun qarşısında.
Heç kim verə bilməz.
Çünki övlad itkisinə təsəlli yoxdur.
“Vaxt sağaldır” deyirlər.
Yox.
Vaxt bəzi yaraları sağaltmır.
Sadəcə, insanı yarası ilə yaşamağa öyrədir.
Ana oğlunu unutmur.
Ata oğlunu unutmur.
Kənd öz oğlunu unutmur.
Vətən də unutmamalıdır.
Çünki unutmaq ikinci ölümdür.
Ayaz bir dəfə ölüb.
Onu unutsaq, ikinci dəfə öldürmüş olarıq.
Ona görə Ayazın adını yaşatmaq sadəcə bir borc deyil.
Bu, yaddaşın insan qarşısındakı məsuliyyətidir.
Ayaz…
Sənə “rahat yat” demək istəyirəm.
Amma necə rahat yatmaq olar?
Sənin kimi oğullar yatmayanda biz necə rahat yata bilərik?
Sən sərhəddə keşik çəkdin.
İndi adın yaddaşımızda keşik çəkir.
Sənin məzarın kəndindədir.
Amma yerin hamımızın ürəyindədir.
Sənin ömrün qısa oldu.
Amma sənin yoxluğun uzun çəkəcək.
Çox uzun.
Bəlkə bir ana ömrü qədər.
Bəlkə bir kənd yaddaşı qədər.
Bəlkə bir Vətən qədər.
Çünki bəzi insanlar öləndən sonra torpağa yox, xalqın vicdanına tapşırılır.
Sən də o adamlardansan.
Ayaz Ravil oğlu Həmidov.
28 aprel 1999-ci il – 18 iyun 2018-ci il…
İki tarix.
İki daş.
İki rəqəm arasında yarımçıq qalmış bir ömür.
Amma o iki tarix arasında bir Vətən boyda məna var.
Sən getdin.
İyunun 18-i qaldı.
Kəndin qaldı.
Ananın qaldı.
Atanın qaldı.
Adın qaldı.
Və ən əsası –
VƏTƏN QALDI…
Bəlkə şəhidin ən böyük təsəllisi də budur.
Özü getdi. Amma qoruduğu şey qaldı. Ona görə bu gün sənin adını çəkəndə başımızı aşağı salmırıq. Başımızı qaldırırıq. Amma gözlərimiz dolur. Çünki qəhrəmanlıqla ağrı bəzən eyni cümlədə yaşayır. Sənin adın da elə bir cümlədir, Ayaz.
Yazdıqca bitməyən.
Oxuduqca ağırlaşan.
Unutduqca bizi utandıran.
Və hər iyun yenidən başlayan…
Ayazın yarımçıq qalan iyunu…
Ayazın göylərin sərhədində qaldı
Maya ana, yolun gözlərdə qaldı,
Ravil ata, dərdin dərində qaldı.
Bir oğul böyütdün Vətən eşqilə,
Ayazın göylərin sərhədində qaldı.
Sən onu yola saldın dua ilə,
Ana ürəyinin işığı ilə.
O getdi sərhədə — Vətən çağırdı,
Sən qaldın gecənin sükutu ilə.
Ravil ata, oğlun mərd oğul idi,
Adını bayrağa yazan oğuldu.
Dönmədi geriyə Vətən yolundan,
Özünü Vətənə verən oğuldu.
Maya ana, saçın vaxtsız ağardı,
Bir oğul yerinə dünya daraldı.
Sən hər qapı səsi eşidəndə yenə
“Bəlkə Ayazımdır…” — ürəyin çırpındı.
Bir gün Maya ana, göyə baxarsan,
Bir ulduz görərsən, “Ayazdır” — deyərsən.
Ravil ata susar, gözünü gizlər,
Sən deyərsən: “Oğlum, evə gecikdin…”
Sonra ürəyində bir səs eşidərsən:
“Gəlmişəm, anam… Mən Vətəndəyəm.”
06.09.2026
VƏTƏN ŞƏHİDİ İLƏ FƏXR EDİR BU GÜN
Vətən şəhidi ilə fəxr edir bu gün,
Ana qapılara baxır hey, oğul.
Hər addım səsinə diksinir evdə,
Elə bilir gəlir ayağın, oğul.
Qapını küləklər döyəndə gecə,
Ana yatağından qalxır, tələsir.
Ümidlə açdığı qapı önündə,
Bir ömürlük həsrət dayanıb əsir.
Atan susur… Sükut düşür evinə,
Bir kəlmə demədən dərdini çəkir.
Divardakı şəklə baxıb gizlicə,
Gözünün yaşını üzündən silir.
Otağın küncündə pencəyin qalıb,
Kitabın, saatın, bir də qələmın.
Anan toxunmağa qıymır heç birinə —
Hər əşya çevrilib sənin özünə.
Yatağın üstündə qatlanmış örtük,
Sanki qalxıb düşür indicə oğul.
Masada qurumuş mürəkkəb izi,
Sənin yarım qalan sözündür, oğul.
Vətən şəhidi ilə fəxr edir bu gün,
Adın bayraqlarda ucalır göyə.
Sən Vətən yolunda əbədi oldun,
Amma evin səni gözləyir yenə.
Ana qapı açır, gəlmirsən, oğul,
Ata susur, sözlər boğulur içdə.
Vətən sənin ilə fəxr edir, oğul
Bir ev səni gözlər ömrün sonunadək…
