Növbə mədəniyyəti uşaqlıqdan öyrənilməli olan ən sadə sosial qaydalardan biridir. Bağça dövründən uşağa öyrədilir ki, başqasının qarşısına keçmək olmaz, öz növbəni gözləməlisən. Çünki növbə yalnız gözləmək deyil, başqasının haqqını tanımaqdır.
Amma böyüdükcə bəzən bu ən sadə qaydanı belə unuduruq.
Marketdə, aptekdə, xəstəxanada, bankda, dövlət müəssisəsində və digər xidmət yerlərində növbənin pozulmasının müxtəlif formaları ilə qarşılaşırıq.
Məsələn, insan növbədə dayanıb, amma kassaya və ya xidmət göstərən şəxsə yaxınlaşmalı olduğu halda tanışı ilə söhbət edir. Arxasında insanlar gözləyir, kassir onu çağırır, amma o, söhbətini davam etdirir.
Bəzən isə biri gəlib deyir:
“Zəhmət olmasa, mənə icazə verin, həkimə söz deyib çıxacağam. Bir dəqiqəlik işim var.”
İnsanlar razılaşır.
Amma həmin “bir dəqiqə” 15 dəqiqəyə, 20 dəqiqəyə çevrilir.
Bu artıq sadəcə gecikmək deyil. Bu, başqasının vaxtından istifadə etməkdir.
Çünki növbədə beş nəfər varsa, həmin insanın yalnız qarşısındakı bir nəfərdən icazə alması kifayət etmir. O, faktiki olaraq beş nəfərin növbəsinə təsir edir.
Bir nəfər “mənim üçün problem deyil” deyə bilər. Bəs arxasında dayanan digər insanlar necə?
Ona görə növbədən kənar keçmək istəyən insanın qarşısındakı şəxsdən deyil, növbədə haqqı olan bütün insanlardan razılıq alması ədalətli yanaşmadır. Çünki onun keçməsi bir nəfərin deyil, bütün növbənin ardıcıllığını dəyişir.
Əlbəttə, burada da istisnalar var. Xüsusilə xəstəxanada tibbi təciliyyət nəzərə alınmalıdır. Vəziyyəti ağır olan və təcili tibbi yardıma ehtiyacı olan xəstənin növbədən əvvəl qəbul edilməsi digər insanlara qarşı haqsızlıq deyil. Əksinə, bu, ədalətin və insanlığın tələbidir.
Amma “mənim həkimə bir sözüm var” deyib növbədən keçmək və sonra 15–20 dəqiqə görünməmək tamamilə başqa məsələdir.
Əgər doğrudan da bir dəqiqəlik işdirsə, bir dəqiqəyə qayıtmaq lazımdır.
Əgər iş uzanacaqsa, növbədə gözləyən insanların haqqını nəzərə almaq lazımdır.
Burada əsas məsələ insanın nə qədər vaxt qabağa keçməsi deyil. Əsas məsələ başqasının vaxtını icazəsiz şəkildə öz rahatlığına qurban verməsidir.
Növbə mədəniyyəti bizə bir şeyi öyrədir:
Sənin işin təcili ola bilər, amma bu, başqasının işinin əhəmiyyətsiz olduğu anlamına gəlmir.
Bəzən “mən sadəcə bir dəqiqəlik keçəcəyəm” deyirik. Amma qarşı tərəfin də bəlkə bir dəqiqəsi yoxdur. Bəlkə o, işdən icazə alıb gəlib. Bəlkə xəstədir. Bəlkə uşağını evdə qoyub. Bəlkə başqa görüşə tələsir.
Biz bunları bilmirik.
Elə buna görə də növbənin qaydası var: kim əvvəl gəlibsə, onun növbəsi əvvəl çatır.
Xəstəxanada isə bunun üzərinə bir prinsip də əlavə olunur: tibbi zərurət varsa, ehtiyacı daha təcili olan şəxs üstün tutulur.
Bu, növbənin pozulması deyil, ədalətin tətbiqidir.
İslamın mənəvi dünyagörüşündə haqq anlayışı isə çox genişdir. Peyğəmbərimizin heyvanlara münasibətlə bağlı hədislərində belə onların haqqına diqqət çəkilir. Heyvanı uzun müddət üzərində saxlamamaq, onu insanların söhbət və dayanacaq vasitəsinə çevirməmək kimi davranışlara diqqət çəkilməsi bizə haqq anlayışının nə qədər incə olduğunu göstərir.
İnsana belə bir sual düşür:
Əgər heyvanın haqqını belə nəzərə almaq öyrədilirsə, bəs qarşımızda növbədə dayanan insanın haqqına necə münasibət göstərməliyik?
Növbə mədəniyyəti böyük bir qayda deyil. Çox kiçik bir davranışdır.
Amma həmin kiçik davranış insanın xarakteri haqqında çox şey deyir.
Növbədə gözləmək — başqasını özündən aşağı görməməkdir.
Tanışına görə növbəni pozmamaq — qaydanı şəxsi münasibətlərdən üstün tutmaqdır.
Kimsə icazə istəyərkən bütün növbəni nəzərə almaq — ədalətli olmaqdır.
Həqiqətən təcili xəstəni qabağa buraxmaq — insanlıqdır.
Kassaya yaxınlaşanda ləngiməmək — başqasının vaxtına hörmətdir.
Və bütün bunların əsasında bir sadə fikir dayanır:
Mənim haqqım olduğu kimi, sənin də haqqın var. Mənim vaxtım dəyərli olduğu kimi, sənin vaxtın da dəyərlidir.
Cəmiyyətin mədəniyyəti bəzən böyük sözlərdə deyil, məhz növbədə görünür.
Çünki insanın əsl mədəniyyəti heç kimin onu tanımadığı yerdə, heç kimin ona üstünlük vermədiyi anda və yalnız öz davranışı ilə ortaya çıxır.
