Son illər Azərbaycanın Mərkəzi Asiya istiqamətində həyata keçirdiyi ardıcıl xarici siyasət yeni keyfiyyət mərhələsinə qədəm qoyur.
Prezident İlham Əliyevin Qırğızıstana dövlət səfəri çərçivəsində keçirilən yüksək səviyyəli görüşlər, imzalanan çoxsaylı sənədlər və xüsusilə “Azərbaycan Respublikası ilə Qırğız Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə” iki ölkə arasında əməkdaşlığın yalnız siyasi deyil, təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, nəqliyyat, enerji və humanitar sahələrdə də uzunmüddətli strateji xarakter aldığını nümayiş etdirir.
Bu səfər eyni zamanda Azərbaycanın Mərkəzi Asiyada formalaşdırdığı etibarlı tərəfdaşlıq modelinin növbəti uğurlu nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Müttəfiqlik sənədi münasibətlərin yeni hüquqi-siyasi əsasını formalaşdırır
Azərbaycanla Qırğızıstan arasında imzalanmış müttəfiqlik müqaviləsi iki dövlətin münasibətlərində keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcı hesab olunur. İndiyədək strateji tərəfdaşlıq üzərində qurulan əlaqələr artıq hüquqi baxımdan daha yüksək səviyyəyə yüksəlib. Sənəd tərəflərin qarşılıqlı etimadını, siyasi iradəsini və gələcək əməkdaşlıq niyyətini konkret öhdəliklər sistemi ilə möhkəmləndirir.
Müqavilənin əsas ideoloji xətti beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə söykənir. Dövlətlərin suverenliyinə hörmət, ərazi bütövlüyünün toxunulmazlığı, daxili işlərə qarışmamaq, bərabərlik və qarşılıqlı maraqların qorunması sənədin əsas sütunlarını təşkil edir. Bu prinsiplər Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki rəsmi Bakı uzun illər beynəlxalq münasibətlərdə məhz suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsipinin ardıcıl müdafiəçisi kimi çıxış edib. Qırğızıstanın da bu yanaşmanı eyni mövqedən dəstəkləməsi iki ölkə arasında siyasi etimadı daha da gücləndirir.
Diqqətçəkən məqamlardan biri tərəflərin bir-birinə qarşı yönəlmiş hər hansı siyasi və ya hərbi bloklarda iştirak etməyəcəklərini təsdiqləmələridir. Bu yanaşma münasibətlərin hər hansı üçüncü tərəfə qarşı deyil, qarşılıqlı maraqlara əsaslandığını göstərməklə yanaşı, dövlətlərin müstəqil qərarvermə hüququna verilən önəmi də ortaya qoyur.
Təhlükəsizlik əməkdaşlığı yeni məzmun qazanır
Müttəfiqlik münasibətlərinin ən mühüm istiqamətlərindən biri təhlükəsizlik sahəsində qarşılıqlı fəaliyyət mexanizmlərinin genişləndirilməsidir. Müqaviləyə əsasən, tərəflərdən hər hansı biri üçün üçüncü dövlət tərəfindən silahlı təhlükə yarandığı qənaətinə gəlinərsə, Azərbaycan və Qırğızıstan dərhal məsləhətləşmələr aparacaq və vəziyyətin siyasi-diplomatik yollarla aradan qaldırılması üçün koordinasiyalı fəaliyyət göstərəcəklər.
Bu mexanizm klassik hərbi ittifaq modelindən fərqli olaraq beynəlxalq hüququn normaları çərçivəsində qarşılıqlı dəstək və siyasi koordinasiyanı nəzərdə tutur. Eyni zamanda sənəddə hər iki ölkənin beynəlxalq təşkilatlar daxilində də qarşılıqlı fəaliyyət göstərməsi xüsusi vurğulanır. Bu isə Azərbaycanın beynəlxalq platformalarda tərəfdaş ölkələrlə formalaşdırdığı həmrəyliyin daha da güclənməsi deməkdir.
Müasir geosiyasi proseslər göstərir ki, təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız klassik hərbi risklərlə məhdudlaşmır. Hibrid müharibələr, informasiya manipulyasiyaları, kibertəhdidlər və transmilli cinayətkarlıq dövlətlər arasında daha sıx koordinasiya tələb edir. Azərbaycan və Qırğızıstan arasında təhlükəsizlik sahəsində nəzərdə tutulan yeni əməkdaşlıq mexanizmləri məhz bu dəyişən reallıqlara cavab verir.
Xarici siyasətdə ortaq mövqelər daha da möhkəmlənəcək
Prezident İlham Əliyevin Qırğızıstana dövlət səfəri bir daha göstərdi ki, Bakı və Bişkek beynəlxalq gündəlikdə yer alan bir çox məsələlər üzrə oxşar baxışlara malikdir. Müttəfiqlik müqaviləsi bu yaxınlaşmanı institusional müstəviyə keçirərək xarici siyasət sahəsində müntəzəm məsləhətləşmələrin keçirilməsini, beynəlxalq və regional təşkilatlarda qarşılıqlı dəstəyin gücləndirilməsini nəzərdə tutur.
Bu əməkdaşlıq modeli yalnız ikitərəfli münasibətlərin inkişafına deyil, Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) başda olmaqla müxtəlif beynəlxalq platformalarda ortaq təşəbbüslərin irəli sürülməsinə də əlavə imkan yaradır. Son illərdə Türk dünyasında inteqrasiyanın sürətlənməsi fonunda Azərbaycan və Qırğızıstanın vahid mövqedən çıxış etməsi təşkilatın siyasi çəkisinin artmasına da mühüm töhfə verir.
Müdafiə və hərbi-texniki əməkdaşlıq strateji tərəfdaşlığın mühüm sütunudur
Sənəddə hərbi və hərbi-texniki əməkdaşlığın ayrıca istiqamət kimi müəyyənləşdirilməsi təsadüfi deyil. Müasir təhlükəsizlik mühitində ordular arasında təcrübə mübadiləsi, peşəkar hazırlıq proqramları, müdafiə sənayesi üzrə əməkdaşlıq və yeni texnologiyaların tətbiqi dövlətlərin müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsində mühüm rol oynayır.
Azərbaycan son illərdə hərbi quruculuq sahəsində qazandığı təcrübə ilə regionun aparıcı ölkələrindən birinə çevrilib. Bu baxımdan qarşılıqlı əməkdaşlığın genişləndirilməsi Qırğızıstan üçün də yeni imkanlar açır. Eyni zamanda belə əməkdaşlıq Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında təhlükəsizlik sahəsində yeni tərəfdaşlıq modelinin formalaşmasına xidmət edir.
Parlament diplomatiyası siyasi dialoqu tamamlayacaq
Azərbaycanla Qırğızıstan arasında münasibətlərin yalnız dövlət başçıları səviyyəsində deyil, qanunverici orqanlar vasitəsilə də inkişaf etdirilməsi müttəfiqliyin davamlılığını təmin edən əsas mexanizmlərdən biridir. Parlamentlərarası əməkdaşlığın genişləndirilməsi, qarşılıqlı səfərlərin intensivləşdirilməsi, qanunvericilik sahəsində təcrübə mübadiləsinin artırılması və dostluq qruplarının fəaliyyətinin gücləndirilməsi siyasi dialoqu daha da institusionallaşdıracaq.
Bu istiqamət həm də xalqlar arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə, ictimai diplomatiyanın inkişafına və uzunmüddətli etimad mühitinin formalaşmasına xidmət edir. Dövlətlərarası münasibətlərin yalnız hökumətlər səviyyəsində deyil, parlamentlər və cəmiyyətlər arasında da dərinləşməsi Azərbaycan-Qırğızıstan tərəfdaşlığının dayanıqlı xarakterini gücləndirən əsas amillərdən biridir.
İqtisadi əməkdaşlıq yeni inkişaf mərhələsinə daxil olur
Prezident İlham Əliyevin Qırğızıstana dövlət səfəri çərçivəsində əldə olunan razılaşmalar göstərdi ki, Azərbaycan və Qırğızıstan münasibətlərinin gələcək inkişafı təkcə siyasi dialoqla məhdudlaşmır. Müttəfiqlik münasibətlərinin iqtisadi dayaqlarının gücləndirilməsi, yeni investisiya layihələrinin təşviqi və qarşılıqlı iqtisadi maraqların uzlaşdırılması tərəflərin əsas prioritetlərindən birinə çevrilib. İmzalanmış müqavilə də məhz bu məqsədə xidmət edərək iqtisadi əməkdaşlığı geniş spektrdə əhatə edir.
Sənəddə energetika, bərpaolunan enerji mənbələri, nəqliyyat və logistika, rəqəmsal inkişaf, yüksək və peyk texnologiyaları, kənd təsərrüfatı, dağ-mədən sənayesi, turizm və digər istiqamətlər qarşılıqlı əməkdaşlığın prioritet sahələri kimi müəyyənləşdirilib. Bu yanaşma göstərir ki, tərəflər münasibətləri ənənəvi siyasi çərçivədən çıxararaq iqtisadi inteqrasiyanı uzunmüddətli strateji əməkdaşlığın əsas sütunlarından biri kimi qiymətləndirirlər.
Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi iqtisadi islahatlar, əlverişli investisiya mühiti və müasir infrastruktur imkanları Qırğızıstan üçün yeni əməkdaşlıq perspektivləri yaradır. Eyni zamanda, Qırğızıstanın Mərkəzi Asiyada malik olduğu coğrafi mövqe və iqtisadi potensial iki ölkənin biznes dairələri arasında əlaqələrin daha da genişlənməsinə əlavə stimul verir.
Yaşıl enerji istiqaməti strateji əhəmiyyət qazanır
Müttəfiqlik müqaviləsində enerji sektoru xüsusi yer tutur. Xüsusilə bərpaolunan enerji mənbələri üzrə əməkdaşlığın ayrıca qeyd olunması tərəflərin qlobal enerji transformasiyasının yaratdığı yeni imkanları düzgün qiymətləndirdiyini göstərir.
Azərbaycan artıq yaşıl enerji gündəliyini dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirib. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun “yaşıl enerji zonası” elan olunması, günəş və külək enerjisi üzrə iri beynəlxalq layihələrin icrası ölkənin bu sahədə mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib. Qırğızıstan isə zəngin hidroenerji ehtiyatlarına malikdir. Hər iki ölkənin fərqli enerji üstünlükləri qarşılıqlı texnologiya mübadiləsi, investisiya layihələri və yeni enerji həllərinin hazırlanması üçün əlverişli zəmin formalaşdırır.
Enerji təhlükəsizliyinin beynəlxalq münasibətlərdə strateji əhəmiyyət qazandığı dövrdə bu istiqamətdə əməkdaşlığın genişlənməsi həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan iki ölkənin maraqlarına cavab verir.
Orta Dəhliz və logistika əməkdaşlığı yeni imkanlar yaradır
Azərbaycan-Qırğızıstan münasibətlərinin ən mühüm istiqamətlərindən biri də nəqliyyat və logistika sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsidir. Müttəfiqlik sənədi beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, tranzit imkanlarının artırılması və logistika infrastrukturunun əlaqələndirilməsi üçün hüquqi və institusional əsasları daha da möhkəmləndirir.
Azərbaycan son illərdə Şərqlə Qərbi birləşdirən əsas nəqliyyat qovşaqlarından birinə çevrilib. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, müasir avtomobil magistralları və logistika mərkəzləri ölkənin tranzit imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib. Qırğızıstanın Mərkəzi Asiyada yerləşməsi isə bu marşrutların daha geniş coğrafiyanı əhatə etməsinə imkan verir.
Bu baxımdan əməkdaşlıq yalnız iki dövlət arasında yükdaşımaların artmasına xidmət etmir. Eyni zamanda, Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşməsinə, Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsinə və region ölkələrinin qlobal bazarlara çıxış imkanlarının genişlənməsinə mühüm töhfə verir.
Rəqəmsal inkişaf və kosmik texnologiyalar əməkdaşlığın yeni istiqamətləridir
Müttəfiqlik münasibətlərinin diqqətçəkən tərəflərindən biri də yüksək texnologiyalar və peyk sənayesinin prioritet əməkdaşlıq sahələri sırasına daxil edilməsidir. Bu yanaşma göstərir ki, Bakı və Bişkek gələcəyin iqtisadiyyatını formalaşdıran innovativ sahələr üzrə də ortaq fəaliyyət göstərmək niyyətindədir.
Azərbaycan artıq peyk xidmətləri, rəqəmsal dövlət idarəçiliyi və informasiya texnologiyaları sahəsində mühüm təcrübə qazanıb. Bu imkanların Qırğızıstanla paylaşılması, birgə layihələrin həyata keçirilməsi və innovasiya ekosistemlərinin inkişaf etdirilməsi hər iki ölkənin rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsinə xidmət edə bilər.
Bununla yanaşı, kibertəhlükəsizlik, rəqəmsal xidmətlər və müasir texnologiyaların iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinə tətbiqi üzrə əməkdaşlıq dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin artırılması baxımından da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Humanitar əlaqələr strateji tərəfdaşlığın sosial əsasını möhkəmləndirir
Azərbaycan və Qırğızıstan münasibətlərinin dayanıqlığını təmin edən əsas amillərdən biri ortaq tarixi köklər, dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlərdir. Türk dünyasının ayrılmaz hissəsi olan hər iki xalq arasında mövcud olan yaxınlıq dövlətlərarası münasibətlərin inkişafı üçün etibarlı sosial baza yaradır.
Müttəfiqlik müqaviləsində təhsil, elm, səhiyyə, mədəniyyət, idman, ədəbiyyat, incəsənət və mədəni irsin qorunması sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Tələbə və müəllim mübadiləsi, birgə elmi proqramlar, ortaq mədəni layihələr və akademik əməkdaşlıq gələcək nəsillər arasında əlaqələrin daha da möhkəmlənməsinə xidmət edəcək.
Regionlararası əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi də sənədin mühüm istiqamətlərindən biridir. Müxtəlif şəhərlər və bölgələr arasında birbaşa əlaqələrin qurulması, biznes və turizm əlaqələrinin genişləndirilməsi, humanitar layihələrin həyata keçirilməsi münasibətlərin cəmiyyətlər səviyyəsində daha da dərinləşməsinə şərait yaradacaq.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya strategiyası ardıcıl şəkildə genişlənir
Qırğızıstanla imzalanmış müttəfiqlik müqaviləsi Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətində növbəti mühüm mərhələni təşkil edir. Bu sənəd Azərbaycanın region dövlətləri ilə imzaladığı üçüncü müttəfiqlik sənədidir.
Azərbaycan ilə Qazaxıstan arasında 24 may 2005-ci ildə “Strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə” imzalanıb. Daha sonra 24 avqust 2022-ci ildə strateji münasibətlərin möhkəmləndirilməsi və müttəfiqlik qarşılıqlı fəaliyyətinin dərinləşdirilməsi haqqında Bəyannamə qəbul edilib. 23 avqust 2024-cü ildə isə Azərbaycan və Özbəkistan müttəfiqlik münasibətləri haqqında müqavilə imzalayıblar.
Bununla yanaşı, 8 avqust 2017-ci ildə Türkmənistanla Strateji tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamənin, 23 may 2024-cü ildə isə Tacikistanla Strateji tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamənin imzalanması Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərinin sistemli və ardıcıl şəkildə inkişaf etdiyini təsdiqləyir.
Beləliklə, Azərbaycan artıq Mərkəzi Asiyada ayrı-ayrı dövlətlərlə ikitərəfli münasibətlərdən daha geniş miqyaslı regional tərəfdaşlıq modelini formalaşdırır. Bu siyasətin əsas məqsədi siyasi etimadı möhkəmləndirmək, iqtisadi inteqrasiyanı genişləndirmək, nəqliyyat əlaqələrini gücləndirmək və Türk dünyasında əməkdaşlığın praktik məzmununu zənginləşdirməkdir.
Yeni geosiyasi reallıqlar fonunda strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqliyə
Prezident İlham Əliyevin Qırğızıstana dövlət səfəri göstərdi ki, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasəti artıq konkret nəticələr verən, hüquqi mexanizmlərlə möhkəmləndirilən və uzunmüddətli perspektivə hesablanmış strateji xəttə çevrilib. Müttəfiqlik münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsi yalnız Bakı ilə Bişkek arasında əlaqələrin yeni mərhələyə yüksəlməsi demək deyil. Bu addım eyni zamanda Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında formalaşan yeni əməkdaşlıq arxitekturasının mühüm elementidir.
Təhlükəsizlik, xarici siyasət, müdafiə, iqtisadiyyat, energetika, logistika, yüksək texnologiyalar, humanitar əlaqələr və regionlararası əməkdaşlığı vahid strateji çərçivədə birləşdirən bu sənəd iki ölkənin münasibətlərinə uzunmüddətli sabitlik qazandırır. Eyni zamanda, Azərbaycanın Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Tacikistanla qurduğu strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik modeli Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin artıq sistemli dövlət siyasətinə çevrildiyini təsdiqləyir.
Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi çoxşaxəli və praqmatik xarici siyasət nəticəsində Azərbaycan Mərkəzi Asiyada etibarlı tərəfdaş, təşəbbüskar dövlət və regionlararası əməkdaşlığın aparıcı iştirakçısı kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirir. Qırğızıstana dövlət səfərinin yekunları göstərir ki, bu əməkdaşlıq modeli qarşıdakı illərdə yeni iqtisadi layihələrin reallaşmasına, investisiyaların artmasına, Orta Dəhlizin imkanlarının genişlənməsinə, Türk dünyasında inteqrasiyanın sürətlənməsinə və Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya arasında strateji tərəfdaşlığın daha da dərinləşməsinə mühüm töhfə verəcək.
