Uşaq şorbanı içdiyini deyir, amma siz boşqabın hələ də dolu olduğunu görürsünüz. Əsəbiləşib onu “yalançı” adlandırırsınız. Psixoloqlar isə bildirirlər ki, uşaqlar bunu qəsdən və ya valideynlərini qəzəbləndirmək üçün etmirlər. Onlar müxtəlif səbəblərdən yalan danışırlar və bu səbəblərin heç biri sizi incitmək istəyi ilə bağlı deyil. Bu səbəbləri anlamaq isə valideynlərin reaksiyasını tamamilə dəyişə bilər.
Birinci səbəb – cəzadan qorxmaqdır. Uşaq qışqırıqdan, danlaqdan və ya cəzadan yayınmaq üçün yalan danışa bilər. Əgər siz onu tez-tez sərt şəkildə danlayırsınızsa, yalan danışmaq onun üçün müdafiə mexanizminə çevrilə bilər.
İkinci səbəb – valideynlərin gözündə daha yaxşı görünmək istəyidir. Uşaq sizin onu ağıllı, bacarıqlı və nümunəvi biri kimi görməyinizi istəyir. Buna görə də bəzən həqiqəti dəyişə bilər.
Üçüncü səbəb – diqqət çatışmazlığıdır. Əgər uşaq yalan danışdıqdan sonra valideynləri onunla daha çox maraqlanmağa başlayırsa, bu davranış diqqət qazanmaq üsuluna çevrilə bilər. Hətta mənfi diqqət belə, uşaq üçün diqqətsizlikdən daha üstün görünə bilər.
Dördüncü səbəb – zəngin fantaziyadır. Xüsusilə 7 yaşına qədər olan uşaqlar reallıqla xəyalı tam ayırd edə bilmirlər. Onlar çox vaxt qəsdən yalan danışmır, sadəcə hadisələri öz təsəvvürlərinə uyğun şəkildə tamamlayırlar.
Beşinci səbəb – sərhədləri yoxlamaq istəyidir. Uşaq düşünə bilər: “Əgər yalan danışsam, nə baş verəcək?” Bu, sosial qaydaları öyrənməyin və davranış sərhədlərini araşdırmağın təbii mərhələsidir.
Hər yalan növünə necə reaksiya vermək olar?
Əgər uşaq qorxudan yalan danışırsa, ona həqiqəti söylədiyi halda cəzalandırılmayacağını hiss etdirin. Məsələn, “Düzünü desən, sakitcə birlikdə həll yolu tapacağıq” deyə bilərsiniz. Uşaq sizi razı salmaq üçün yalan danışırsa, onu yalnız uğurlarına görə deyil, gündəlik davranışlarına görə də tərifləməyə çalışın. Diqqət çatışmazlığı səbəbindən yalan danışan uşaqlarla hər gün keyfiyyətli vaxt keçirmək vacibdir. Qısa söhbətlər, birgə oyunlar və ya gəzintilər belə faydalı ola bilər. Fantaziya ilə həqiqəti qarışdıran uşaqlara “Bu, çox maraqlı hekayədir” deyərək reallığı sakit şəkildə izah etmək tövsiyə olunur. Əgər uşaq sərhədləri yoxlamaq üçün yalan danışırsa, əsəbiləşmədən belə deyə bilərsiniz: “Mən bunun doğru olmadığını bilirəm. Gəlin, bu barədə dürüst danışaq.”
Yalan nə vaxt problemə çevrilir?
Əgər uşaq davamlı olaraq, heç bir səbəb olmadan və hətta özünə zərər verəcək hallarda belə yalan danışırsa, bu, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DEHB) və ya davranış pozuntularının əlaməti ola bilər. Belə hallarda uşaq psixoloquna müraciət etmək tövsiyə olunur. Lakin gündəlik həyatda müşahidə olunan kiçik yalanlar çox vaxt uşağın normal inkişaf prosesinin bir hissəsi hesab edilir.
Yalana görə uşağı cəzalandırmaq lazımdırmı?
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, yalan danışdığı üçün uşağı cəzalandırmaq, onu sadəcə daha ustalıqla yalan danışmağa öyrədə bilər. Əsas məqsəd elə bir mühit yaratmaqdır ki, uşaq üçün həqiqəti demək daha təhlükəsiz və faydalı olsun. Ən əsası isə, o, düzünü dedikdə, hətta bu həqiqət xoşagəlməz olsa belə, sərt reaksiya ilə qarşılaşmamalıdır.
Uşaqlar neçə yaşdan yalanın pis olduğunu anlayırlar?
Təxminən 6-7 yaşdan etibarən uşaqlarda əxlaqi düşüncə daha sürətlə formalaşmağa başlayır və onlar yalanla həqiqət arasındakı fərqi daha yaxşı dərk edirlər. Bu yaşdan əvvəl isə bir çox uşaq yalanın mənəvi tərəfini tam anlaya bilmir və xəyal dünyası ilə reallıq arasında sərhədləri qarışdıra bilir.
