Milan Kundera: Varoluşun İronik və Dözülməz Yüngüllüyü
20-ci əsrin ən nəhəng romançılarından, çex əsilli Milan Kunderanın anım günüdür. Kunderasevənlər uzun illər onun adına Nobel mükafatının elan ediləcəyi günü intizarla gözlədilər. Ancaq o, bu prestijli mükafatı görə bilməsə də, ədəbiyyatın ən ali zirvəsini — milyonlarla oxucunun qəlbindəki sarsılmaz taxtını çoxdan fəth etmişdi.
Kundera sadəcə bir yazıçı deyildi; o, XX əsrin qırılma nöqtələrini, insanın tarix qarşısındakı acizliyini və şəxsi həyatın siyasi sistemlər içindəki kövrəkliyini ən yaxşı analiz edən bir “ədəbiyyat filosofu” idi. Onun qələmi fəlsəfi dərinliklə psixoloji təhlili incə bir ironiya pərdəsi arxasında birləşdirirdi.
Onun yaradıcılığı birbaşa varlıq fəlsəfəsinə uzanır. Kunderanın dünyasında hər şey “yüngüllük” və “ağırlıq” arasındakı tarazlıqda cərəyan edir. Məşhur əsəri “Varolmanın dözülməz yüngüllüyü”ndə dediyi kimi: “İnsan nə qədər çox yadda saxlayırsa, bir o qədər az azaddır.” Çünki yaddaşın yükü, gələcəyin qeyri-müəyyənliyini qəbul etməyə mane olur.
1980-ci illərdə, sürgündə olduğu Fransada bir tədbirdə ona yönələn “Siz fransız yazıçısınız, yoxsa çex?” sualına verdiyi cavab, onun kimliyə, milliyyətə və ən əsası yazıçılıq missiyasına baxışını ömürlük xülasə edir:
— “Mən yazıçıyamsa, deməli, heç bir yerin deyiləm. Vətəni olan yazıçı hökumətə, tarixə və siyasətə tabe olur. Mən yalnız sözlərə və insana tabeyəm.”
Bu, yazıçılığı vətəndaşlıq borcu ilə deyil, varlıq fəlsəfəsinin azadlığı ilə ölçən bir təfəkkürün təntənəsi idi. Kundera üçün yazıçı, tarixin şahidi deyil, insanın gizli qalan arzularının və qorxularının kəşfiyyatçısı idi. Onun qəhrəmanları adətən öz həyatlarının mənasını axtararkən, tarixin ağır çarxları altında əzildiklərini hiss edirlər. “Gülüş və unutqanlıq kitabı”nda qeyd etdiyi kimi: “Hər şeyin əvvəlcədən bağışlandığı, hər şeyin qabaqcadan icazəli olduğu bir dünyada, hər şey əvvəlcədən mənasızdır.”
O, Nabokov, Eko və Borxes kimi ədəbiyyatın Nobelsiz dahiləri sırasında yer alaraq tarixə keçdi. Ancaq Kunderanın qazandığı zəfər heç bir mükafat komitəsinin qərarından asılı deyildi. O, insanın “varoluş”una dair yazdığı hər cümlə ilə bir abidə ucaltdı.
Kundera deyirdi: “Roman, insanın öz sirlərini açmaq üçün yaratdığı ən böyük laboratoriyadır.” Bizlər isə bu laboratoriyada hələ də özümüzü, dözülməz dərəcədə yüngül, lakin bir o qədər də ağır olan həyatımızı oxumağa davam edirik.
Ruhun şad olsun, Böyük Usta.
Sənin sözlərin zamanın ağırlığına qarşı ən güclü qalxandır.
