“İlk insan hüquqları böhranı qlobal fəlakətlə başa çatdı və indiki böhran yenisinə aparır”
Dünyanın hər yerində avtokratlar və diktatorlar hakimiyyəti qorumaq üçün insan haqlarına hücum edir və qlobal hüquqi nizamı məhv etməklə hədələyən müharibələr aparırlar. Təəssüf ki, hətta demokratik ölkələr belə “milli təhlükəsizlik” və “realsiyasət” xeyrinə bərabər ləyaqət prinsiplərini getdikcə daha çox laqeyd edirlər.
Beynəlxalq Helsinki Assosiasiyası tərəfindən təşkil edilən beynəlxalq həmrəylik söhbətləri müzakirəsinin iştirakçıları insan hüquqları sisteminin bu çətinlikləri həll edib-etməyəcəyini müzakirə etdilər.
Vətəndaş Təhsili Məktəbinin proqram direktoru, “Sərhədsiz Demokratiya”nın beynəlxalq məsləhətçisi və “Xalq 1-ci” kampaniyasının koordinasiya qrupunun üzvü İnna Berezkinanın sözlərinə görə, tammiqyaslı işğalın başlamasından sonra Ukraynanın rəqəmləri göstərir ki, “Sərhədsiz Reportyorlar” jurnalistlərin müharibə qurbanı olması ilə bağlı 175 hal qeydə alıb. Bütün hallarda həm qoruyucu geyimlər, həm də “mətbuat” işarələri hədəf olub.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tibb müəssisələrinə 3000-dən çox hücumu təsdiqləyir. İşğal olunmuş ərazilərdə insan hüquqları müdafiəçilərinin zorla yoxa çıxması, işgəncə verilməsi və qətlə yetirilməsi ilə bağlı yüzlərlə hal, o cümlədən BMT hesabatlarında sənədləşdirilib. Yerli vətəndaş cəmiyyəti liderlərini və fəallarını zərərsizləşdirmək üçün kampaniyalar mərkəzləşdirilmiş şəkildə aparılır və onlara qarşı heç bir müdafiə yoxdur.
Berezkina yekun olaraq deyir: “Bizim beynəlxalq hüququ pozan, ağır, genişmiqyaslı və sistematik pozuntularla bağlı ittihamları rədd edən təcavüzkar dövlətimiz var. Və bu, əslində müharibə aparmaq və işğal olunmuş ərazilərdə əhalini nəzarətdə saxlamaq üçün bir üsuldur. Digər tərəfdən, tək bir müharibə cinayətinin qarşısını almağa qadir olmayan beynəlxalq humanitar hüququmuz var”.
Sova Ekspert Qrupunun İdarə Heyətinin sədri Mixail Savva təəssüflə bildirir: “2022-ci ildən bəri biz başımızı anlaşılmazlıq divarına vuraraq, Rusiyanın Ukraynaya qarşı təcavüzü də daxil olmaqla, müasir müharibələrin faciəvi təcrübəsini nəzərə alaraq beynəlxalq humanitar hüquqda islahat tələb edirik. Cenevrə Konvensiyaları və onların protokolları, 1946-cı ildə internet olmadığı üçün köhnəlib”.
Beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin böhranı bu gün yalnız yuxarıda qeyd olunan aktyorlardan daha çox şeyə təsir edir və birdən çox səbəbi var. Lakin müvəqqəti və lokal sapmalar deyil, onun dağılmasından danışmaq üçün hər hansı bir səbəb varmı? İnsan hüquqlarına ən aqressiv hücumları ilə seçilən heç bir totalitar və ya avtoritar rejim hələ də insan hüquqları anlayışından imtina etməyib və ölkələrin müqavilə və sazişlərdən kütləvi şəkildə geri çəkilməsi də baş verməyib.
Mixail Savva bunun bir səbəbi olduğuna inanır. Bu gün təkcə ayrı-ayrı ölkələrin qanunvericilik səviyyəsində deyil, həm də blok səviyyəsində anlayışlar təhrif olunur, insan hüquqlarının mənası aşındırılır. O xatırladır ki, 4 fevral 2022-ci ildə Si Cinpin və Vladimir Putin Pekində “Beynəlxalq münasibətlərin yeni bir dövrə qədəm qoyması və qlobal davamlı inkişaf haqqında” birgə bəyanat imzalayıblar və bu bəyanatda universal insan hüquqlarının mövcud olmadığını bəyan ediblər.
Savva izah edir ki, “İnsan hüquqları, dərin mədəni xüsusiyyətlər, sivilizasiya fərqləri və digər fundamental dəyərlər nəzərə alınmaqla, müəyyən bir rejimin onlar haqqında inandığı şeydir. Və bu, şəxsi sapma deyil: bu ilin 20 may tarixində eyni iki şəxs “Çoxqütblü dünyanın və yeni tipli beynəlxalq münasibətlərin qurulması haqqında” birgə bəyannamə imzaladılar və bu bəyannamədə onlar “insan hüquqlarından digər dövlətlərin daxili işlərinə müdaxilə üçün bəhanə kimi istifadə edilməsinə” qətiyyətlə qarşı çıxdılar. Suverenlik insan hüquqlarından daha vacibdir”.
Və bu, insan haqlarına hücumların keyfiyyətcə yeni səviyyəyə çatdığının yeganə əlaməti deyil. Savva vurğulayır ki, “İnsan haqlarının ləğvi ideyası bir müddətdir mövcuddur, lakin bunu öz ölkələrində diktatorlar ediblər. Putin Ukraynaya qarşı təcavüzü ilə bu ideyanı beynəlxalq aləmə köçürdü. O, ukraynalılar üçün insan haqlarını ləğv etdi və silah gücü ilə yeni bir nizam tətbiq etməyə hazır olduğunu sübut etdi”.
ABŞ-da seçki və insan haqları pozuntuları üzrə tədqiqatçı və insan hüquqları üzrə hüquqşünas Nodari Rizun qeyd edir ki, “Diktatorlar və avtokratlar bir-birindən ideyalar götürürlər. Donald Trampın andiçmə mərasimi 20 yanvar 2025-ci ildə baş tutur və 4 fevralda onun administrasiyası BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasından çıxır. 5 fevralda o, Rusiya təbliğatı və ABŞ-da QRU və digər kəşfiyyat orqanlarının aktiv əməliyyatları ilə mübarizə aparmaq vəzifəsi daşıyan Xarici Təsir üzrə İşçi Qrupunu ləğv edir. Daha sonra o, immiqrasiya xidmətinin “döyüş qanadı” olan ICE yaradır və Putinin Milli Qvardiyadan istifadə etdiyi kimi, ictimai etirazları yatırmaq üçün ondan istifadə etməyə çalışır. Sentyabr ayında Tramp baş prokuroru və kabinet nazirləri mətbuat konfransı keçirərək bəyan edirlər ki, onların missiyası antifaşist hərəkatı təqib etmək və məhv etməkdir”.
Yenə də zamin problemi
Ukraynanın “Vətəndaş Azadlıqları Mərkəzi” insan haqları təşkilatının rəhbəri Oleksandra Matveyçuk vurğulayır ki, İkinci Dünya müharibəsindən sonra BMT-nin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasının təməlini təşkil edən hər bir insanın azad və ləyaqət və hüquq baxımından bərabər doğulması ideyası apriori deyil. Bu ideya olduqca gəncdir və dünyanın geniş ərazilərində heç vaxt möhkəmlənməyib. Hətta Qərbdə belə, onun hələ də tanındığı yerdə belə, reallıq heç vaxt onunla tam uyğun gəlməyib. Rus publisisti, insan hüquqları fəalı və tarix üzrə doktorluq namizədi İqor Koçetkov xatırladır ki, insan hüquqları anlayışı maarifçilik dövründə yarandığı vaxtdan bəri ikinci böhranını yaşayır. Birinci böhran 19-cu əsrin ikinci yarısında və 20-ci əsrin birinci yarısında baş vermiş və bunu “Totalitarizmin mənşəyi” kitabında təsvir edən Hanna Arendt onların məhv olmasının əsas səbəbi kimi onlara riayət olunmasını təmin edən bir səlahiyyətin olmamasını müəyyən etmişdir.
17-ci əsrdən 19 -cu əsrə qədər milli dövlətlər insan hüquqlarının qarantı kimi çıxış edirdilər. Onlar bu hüquqları yalnız vətəndaşları üçün qoruyacaqlarına söz verirdilər və mahiyyət etibarilə bu, insan hüquqlarından daha çox vətəndaş hüquqları məsələsi idi. Bu, onları təsbit edən ilk sənədlərdən biri olan Fransa İnsan və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsinin mənşəyidir. Lakin Birinci Dünya müharibəsindən sonra formal olaraq heç bir dövlətə mənsub olmayan çoxlu sayda insan meydana çıxdı: qaçqınlar, məcburi köçkünlər, tanınmamış dövlətlərin ərazilərində qalan insanlar və s. Heç kim onların hüquqlarını təmin edə bilmirdi və bu hüquqlar devalvasiyaya uğradı. İkinci Dünya müharibəsindən sonra BMT və digər beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən təmsil olunan beynəlxalq birlik qaranta çevrildi və milli dövlətlər də öz növbəsində öhdəliklər götürdülər.
Koçetkovun sözlərinə görə, bu yaxınlara qədər mövcud olan beynəlxalq müqavilələr və dövlət öhdəlikləri sistemi indi dağılıb və əsas səbəb bu ideyanın yenidən universallığını itirməsidir. Əslində iki əsr əvvəl suveren qarantı ideyasına qayıdışın şahidi oluruq.
Prezident fərmanı ilə təsdiq edilmiş Ənənəvi Dəyərlərin Qorunması üzrə Rusiya Strategiyasında insan hüquqları ənənəvi dəyərlərdən biri kimi qeyd olunur (yəni rəsmi olaraq rədd edilmir), lakin Rusiya dövlətinin onlar haqqında öz anlayışı var.
Çin, Afrika və Ərəb dövlətlərinin də öz (fərqli) anlayışları var. Bir çox ölkələrin öz konsepsiyaları olan rəsmi regional sənədləri var. İqor Koçetkov deyir: “Və biz dürüst etiraf etməliyik ki, biz də öz növbəmizdə Avropa Konvensiyasında müəyyən edilmiş və digər məsələlərlə yanaşı, AİHK tərəfindən təmin edilmiş Avropa konsepsiyasını dəstəkləyirik. Məhz bu mexanizm Avropa Şurasının üzvü olaraq qalan ölkələrdə hələ də qüvvədədir”.
Nodari Rizun bilir ki, ABŞ-da Avropa mənasında insan hüquqları tarixən yad bir şey kimi qəbul edilib: amerikalılar tarixən konstitusiya və vətəndaş hüquqlarına üstünlük veriblər.
Azadlıq, yoxsa kolbasa?
İnsan haqları fəalları bu inkişafların bir neçə səbəbini göstərirlər. Aleksandra Matveyçuk izah edir ki, mövcud olduğu onilliklər ərzində beynəlxalq insan haqları sistemi heç vaxt islah olunmayıb və sadəcə müasir dünya ilə uyğunlaşmayıb.
İnsan hüquqları sisteminin əsaslandığı ideyanın özü də aşınmaya məruz qaldı və beynəlxalq standartlarda təsbit olunsa belə, müxtəlif ölkələrdə və icmalarda tamamilə fərqli şəkildə qəbul edilir. İnsan hüquqları fəalı hesab edir ki, inkişaf etmiş demokratiyalar bu fundamental yanaşmadan imtina edib və insan hüquqları “hər şey yaxşıya qarşı hər şey pis” kimi müəyyən edilməyə başlayıb.
İqor Koçetkov xatırladır ki, 20-ci əsrin ikinci yarısından başlayaraq qeyri-dövlət aktyorlarının və müxtəlif sosial hərəkatların – kişilər və qadınlar arasında qlobal bərabərlik ideyası olan feminizm, LGBT və s. insan hüquqlarının təşviqində rolu xeyli artmışdır. Bu hərəkatlar bu ilkin vahid konsepsiyanı əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirmiş və dəyişdirmişdir.
Başqa bir təhlükəli tendensiya: insan ləyaqətinin azadlığı ideyası marginallaşır və cəlbediciliyini itirir.
Nodari Rizun bildirir ki, Çikaqo Qlobal İşlər Şurasının 2024-cü ildə apardığı sorğuya əsasən, amerikalıların yalnız 33%-i insan hüquqlarının təşviqi və qorunması ilə maraqlanıb, 79%-i isə amerikalı işçilərin iş yerlərinin qorunmasını vacib hesab edib. Rizun izah edir ki, “Yəni, postsovet məkanında siyasi elmlərdə “soyuducu” və ya “kolbasa” adlanan şey budur”.
Aleksandra Matveyçuk müasir beynəlxalq ideya bazarında müxtəlif konsepsiyaların universal insan hüquqları ilə rəqabət apardığını, bunların arasında texnoloji azadlıq ideyasının geniş populyarlıq qazandığını qeyd edir. Bu arada, artan dekolonial hərəkatın bəzi nümayəndələri insan hüquqlarını keçmiş müstəmləkə güclərinin ixtirası kimi görürlər. Kollektiv hüquqlar fərdi hüquqlarla müqayisə edilir.
İnsan hüquqlarını qoruyun!
Lakin dünyada universal insan hüquqları konsepsiyası ilə rəqabət apara biləcək canlı humanist ideya qalmayıb. İnsan hüquqları fəalları hesab edirlər ki, bu mərhələdə islahat deyil, qorunma və müdafiə tələb olunur. Sadəcə effektiv metodlar tapmalıyıq. İqor Koçetkov xatırlayır: “İlk insan hüquqları böhranı qlobal fəlakətlə başa çatdı və indiki böhran yenisinə aparır”. O, bunu bu ideyanın qlobal səviyyədə müdafiəsi üçün əsas arqument kimi görür.
İnsan hüquqları fəalları böhranı aradan qaldırmaq üçün hansı həll yolları hazırlayırlar? Aleksandra Matveyçuk hesab edir ki, qlobal qarışıqlıq və qlobal fırtına dövründə insan hüquqlarını və insan ləyaqətini müdafiə edən bütün fərdlərə və qurumlara həmrəylik, qorunma və dəstək ən vacib məsələlərdən biridir.
Nodari Rizun NATO prinsipi ilə fəaliyyət göstərən bir növ qlobal insan hüquqları üzrə sürətli reaksiya qüvvəsi təklif edir: birinə hücum hamıya hücum deməkdir. O iddia edir ki, müasir texnoloji irəliləyişlər dünyanın bir hissəsində insan hüquqlarının pozulmasının digərlərinə necə təsir etdiyini aydın şəkildə nümayiş etdirəcək sistemlər yaratmağa imkan verir.
Aleksandra Matveyçuka görə, əgər bir ideya cəlbediciliyini itirməyə başlayırsa, etiket, yəni onun çatdırılma tərzi yenidən düşünülməlidir. “Bəlkə də bir şey yenidən qablaşdırılmalı və yenidən izah edilməlidir – məsələn, insan təhlükəsizliyi olmadan qlobal təhlükəsizlik ola bilməz”, – deyə insan hüquqları fəalı bildirir.
Onun sözlərinə görə, cəmiyyətlə yalnız sektorlararası deyil, həm də akademik, yaradıcı və dini dairələri əhatə edən geniş koalisiyalar vasitəsilə əlaqə qurmaq lazımdır. Bir çox bölgədəki həmkarlar yaşamaq məsələsi ilə mübarizə aparsalar da, yeni beynəlxalq arxitekturanın da insan hüquqları ideyası üzərində qurulması üçün konseptual səviyyədə işləmək lazımdır.
Digər insan haqları fəalları insan haqları dilinin yenidən kəşf edilməsinə şübhə ilə yanaşırlar. Mixail Savva hesab edir ki, insan haqlarının “özəyi” uğrunda sərt mübarizə aparmalıyıq.
İqor Koçetkov həmçinin qeyd edir ki, dil islahatı insan ləyaqətinin ali dəyəri anlayışının, fəlsəfəsinin özünü təhrif edə bilər. Problem insanların qəfildən insan hüquqları dilini anlamamasında deyil – kodifikasiyadan bəri çox dəyişməyib. Problem ondadır ki, bu konsepsiyanı dəstəkləyən BMT-nin təsisçi ölkələri də daxil olmaqla siyasi koalisiya yoxa çıxıb. Publisist deyir: “Biz təkcə konseptual dil müharibəsi ilə deyil, həm də qlobal və milli səviyyələrdə rəqiblərlə siyasi mübarizə ilə qarşılaşırıq”.
Koçetkovun sözlərinə görə, qarantın rolu yenidən düşünülməlidir. Bu gün dövlətlər insan hüquqları ideyasına az maraq göstərirlər və onlara ümid azdır. İnsan hüquqlarının qorunması onların deyil, insanların öz birlikləri, hərəkatları və təşkilatları vasitəsilə öz məsuliyyəti olmalıdır. Publisist hesab edir ki, qlobal vətəndaş cəmiyyəti ideyaya yeni məna qatmalı və heç olmasa dövlət aktyorları ilə birlikdə uyğunluğu təmin etməlidir. Müxtəlif sosial hərəkatlar həmrəylik nümayiş etdirməli və bir-biri ilə əməkdaşlıq etməlidirlər.
Mixail Savva sözdə “şüuraltı insan haqları” hərəkatlarına – öz maraqlarını müdafiə edən, inkişaf etdiricilərə qarşı, ətraf mühit uğrunda mübarizə aparan və sair insanlara diqqət yetirməyi təklif edir. Onlar özlərini insan haqları müdafiəçiləri kimi təqdim etmirlər, amma buna çox yaxındırlar. Savva deyir: “Onların bu növbəti addımı atmaq üçün köməyə ehtiyacı var. Bu cür insanlar kifayət qədərdir, “insan haqları müdafiəçilərindən” daha çox.”
Nodari Rizun təkrarlayır: “Hökumətə və bürokratlara güvənən köhnə sistem artıq köhnəlib. Bu, yavaş, israfçı və korrupsiyalaşmış bir sistemdir. Çaşqın ictimaiyyəti insan hüquqlarının pozulmasının həyata, “soyuducuya” və birbaşa əlaqəyə necə təsir etdiyinə dair maarifləndirmək və məlumatlandırmaq üçün texnologiyanın, sosial medianın, blokçeynin və superkompüterlərin zəhərindən müalicə kimi istifadə etməliyik.”
Onun fikrincə, biz təkcə insan hüquqları uğrunda deyil, həm də həmvətənlərimizin həyat keyfiyyəti uğrunda mübarizə aparmalıyıq: təhsil, səhiyyə və incəsənət, eləcə də saxtakarlığa, mənimsəməyə və sui-istifadəyə qarşı – “çünki faşistlər bir qayda olaraq, hakimiyyətə korrupsiya və milli sərvətlərin oğurlanması yolu ilə gəlirlər”.
İqor Koçetkov daha da irəli gedərək bəyan edir: “İnsan haqları fəallarının ən sevdikləri arqumentlərdən birini – siyasətdən kənar olduğumuzu – dərk etmələrinin vaxtıdır. Biz siyasətə qarışmalıyıq!” .
İnna Berezkina izah edir ki, “Hər şeyin siyasət olduğunu anlamaq vacibdir və siyasətin insan hüquqlarına xüsusi diqqət yetirməsi vacibdir. Lakin yadda saxlamalı olduğumuz bir məqam var: siyasət güc istəyir. Vətəndaş cəmiyyəti həm siyasətin, həm də hökumətin hesabatlı olmasını istəyir. Bu mənada balans vacibdir; biz yoxlama və tarazlıq sisteminin zəruriliyini başa düşməliyik.”
İnsan hüquqları fəalı hesab edir ki, müxtəlif müttəfiqlər arzulamaq mümkün olsa da, sonda yenə də öz gücünə güvənməli, sərhədləri aşaraq birləşməli və söhbəti dəyişdirməli olacaq. O vaxta qədər vətəndaş cəmiyyəti ən yaxşı halda digər aktyorların qərar qəbul etdiyi otağa gətirilən bir mütəxəssis olaraq qalacaq. “Qısa təqdimatımızı edirik, gedirik və sonra bu qapıların arxasında nə baş verdiyini bilmirik”, – deyə o bildirir və deyir: “Biz vətəndaş cəmiyyətinin qərar qəbuletmə otağında təmsil olunmasını tələb etməliyik.”
Müəllif: Maria Kuqel – Latviyalı jurnalist, yazıçı.
Mənbə: “The Moscow Times”
Tərcümə AYNA.AZ-a məxsusdur.
