“Türkiyənin strategiyası Moskva ilə birbaşa qarşıdurmadan daha çox Rusiyanın təsirini idarə etməkdən ibarətdir”
Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Bişkek sammiti gözlənilmədən təkcə Qərbdən kənar diplomatik məkanın güclənməsinin nümayişinə deyil, həm də Ukrayna müharibəsinə son qoymaq tələblərinin Rusiya ətrafında getdikcə daha çox formalaşdığı bir platformaya çevrildi. Vladimir Putin, Si Cinpin, Narendra Modi və Rəcəb Tayyib Ərdoğan – hər birinin Moskva ilə öz münasibətləri və münaqişənin sona çatmasında öz maraqları olan dörd lider – özlərini eyni siyasi məkanda tapdılar. Moskva bu çağırışları əsasən diplomatik bayağılıq kimi qəbul etsə də, bu gün iqtisadi, hərbi və geosiyasi amillərin birləşməsi vəziyyəti xeyli mürəkkəbləşdirir.
Türkiyə burada xüsusi yer tutur. Ankara dəfələrlə Kreml, Kiyev, Vaşinqton və Avropa paytaxtları ilə eyni vaxtda danışıqlar aparmaq qabiliyyətini nümayiş etdirib, heç bir tərəflə tam uyğunlaşmadan. Məhz Türkiyə siyasətinin bu xüsusiyyəti indi təzyiq vasitəsinə çevrilir. Ərdoğan Moskvaya ultimatum vermir və ya Putinlə əlaqələri kəsməyə açıq şəkildə cəhd etmir. Əksinə, o, Rusiya-Türkiyə münasibətlərinin strateji xarakterini, davamlı enerji əməkdaşlığını və Akkuyu Atom Elektrik Stansiyası layihəsinin əhəmiyyətini vurğulayır. Bişkekdə keçirilən görüşdə Putin özü Türkiyəni Rusiyanın imtiyazlı tərəfdaşlarından biri adlandırıb.
Lakin bu zahiri dostluq münasibətlərinin arxasında tamamilə fərqli bir siyasət səviyyəsi dayanır. Qara dəniz Ankara və Moskvanın maraqlarının xüsusilə kəskin şəkildə kəsişdiyi bir məkana çevrilir. Putin və Ərdoğan arasındakı görüşdən əvvəl Rusiya tərəfi açıq şəkildə Qara dənizdəki vəziyyətin və Ukrayna münaqişəsinin gündəmdə olduğunu bildirmişdi. Danışıqlardan sonra Ərdoğan Türkiyənin müharibəni sülh yolu ilə başa çatdırmaq üçün mümkün olan hər şeyi etməyə hazır olduğunu bildirdi və Qara dənizdə ticarət gəmiçiliyinin davamlı təhlükəsizliyini təmin etmək üçün bir mexanizm yaratmağı təklif etdi.
Bu, heç də kiçik bir məsələ deyil. Qara dəniz müharibənin əsas iqtisadi sinirlərindən biridir. Müharibədən əvvəl Ukrayna kənd təsərrüfatı ixracatının təxminən 90 faizini Qara dəniz limanları vasitəsilə daşıyırdı. Son aylarda limanlara, taxıl infrastrukturuna və ticarət gəmilərinə edilən hücumlar təkcə Rusiya və Ukrayna üçün deyil, həm də beynəlxalq ərzaq bazarları üçün təhlükə yaradıb. CSIS mütəxəssisləri qeyd edirlər ki, gəmiçilik və ixrac infrastrukturuna yeni hücumlar Qara dəniz gəmiçilik marşrutlarında ciddi pozuntulara səbəb olub və Rusiya limanlarına edilən zərbələr Rusiya taxıl ixracına da təsir göstərməyə başlayıb.
Ərdoğan üçün bu, sülh müqaviləsi üçün diplomatik bəhanədən daha çox şey deməkdir. Türkiyə Bosfor və Dardanel boğazlarını fiziki olaraq nəzarətdə saxlayır və Qara dənizin uzunmüddətli təhlükəsizlik arxitekturası üçün əsas dövlət olaraq qalır. Karnegi Fondunun analitiki Tomas de Val vurğulayır ki, Montrö Konvensiyası Ankaraya regionun dəniz konfiqurasiyası üzərində unikal təsir imkanı verir. Tammiqyaslı müharibənin başlamasından bəri Türkiyə boğazlardan hərbi gəmilərin keçidini məhdudlaşdırıb və faktiki olaraq Qara dəniz dəniz vəziyyətinin əsas tənzimləyicilərindən birinə çevrilib.
Məhz buna görə də Ərdoğanın “daimi kommersiya gəmiçilik təhlükəsizliyi mexanizmi” təklifi diplomatik bəyanatdan daha ciddi görünür. Bunun arxasında Türkiyənin gələcək Qara dəniz təhlükəsizlik sistemində mərkəzi rolunu təmin etmək cəhdi dayanır. Val açıq şəkildə qeyd edir: “Ankara müharibənin bitməsini istəyir, eyni zamanda, regional arxitekturanın nəzarətini sadəcə digər güclərə təhvil vermək niyyətində deyil. Türkiyənin strategiyası Moskva ilə birbaşa qarşıdurmadan daha çox Rusiyanın təsirini idarə etməkdən ibarətdir”.
Bu, özünəməxsus bir Türkiyə paradoksu təşkil edir. Ərdoğan Rusiyaya düşmən olmur, eyni zamanda, Moskva üçün müharibənin davam etdirilməsinin Rusiyanın öz maraqları üçün getdikcə əlverişsiz hala gəldiyi bir məkan yaradır. Türkiyə Rusiyaya qarşı Qərb sanksiyalarına qoşulmayıb, Moskva ilə geniş ticarət və enerji əlaqələri saxlayır və Akkuyu AES sazişi üzrə əməkdaşlığı davam etdirir. Bununla belə, Ankara Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir, Montrö Konvensiyasına uyğun olaraq boğazları hərbi gəmilər üçün bağlayıb, Ukraynaya silah verib və Kiyevlə diplomatik kanallar saxlayır. CSIS bu modeli Türkiyənin Rusiya ilə Qərb arasında mürəkkəb strateji balanslaşdırma aktı kimi xarakterizə edir.
Buna görə də, “Ərdoğan Rusiyaya təzyiq göstərir” ifadəsi aydınlaşdırma tələb edir. Burada təzyiq mütləq təhdid və ya birbaşa qarşıdurma demək deyil. Bu, coğrafiya, ticarət, gəmiçilik, diplomatiya və Ankaranın hər iki tərəflə danışıqlar aparmaq qabiliyyəti vasitəsilə təzyiqdir. Türkiyənin əksər vasitəçilərin çatışmayan bir şeyi var: Qara dənizin girişinə birbaşa nəzarət, Kremllə tarixən qurulmuş ünsiyyət kanalı və eyni zamanda, Kiyevlə işgüzar münasibətlər. Bu baxımdan Ərdoğan özünü olduqca qeyri-adi bir vəziyyətdə tapır.
Rusiya üçün Türkiyə həm tərəfdaş, həm də potensial məhdudiyyətdir. Moskva Türkiyənin enerji layihələri, ticarəti, turizmi, nəqliyyat dəhlizləri və Qara dənizdəki əməkdaşlığı ilə maraqlanır. Lakin məhz bu qarşılıqlı əlaqələr Ankaraya sadəcə gözardı edilə bilməyən məsələləri qaldırmağa imkan verir.
Və Moskva bunu başa düşür. Bişkekdəki görüşdən sonra Kremlin Ukrayna ilə bağlı heç bir irəliləyiş və ya hərbi əməliyyatların dayandırılması barədə açıqlama verməməsi diqqət çəkir. Üstəlik, sözün əsl mənasında eyni dövrdə Vladimir Putin Rusiyanın özünü müharibədə qalib hesab etdiyini və potensial danışıqlar tərəfdaşı kimi Ukrayna rəhbərliyinə qarşı sərt mövqe tutduğunu açıq şəkildə bildirdi. Bu, diplomatik təzyiqin limitlərini göstərir: Moskva hələ də əsas hərbi məqsədlərindən imtina etməyə hazır olduğunu nümayiş etdirməyib.
Lakin eyni zamanda, başqa bir proses ortaya çıxır. Putin getdikcə təkcə Qərb dövlətləri tərəfindən deyil, həm də Türkiyə tərəfinin təzyiqi altındadır. Qərbdən kənar tərəfdaşlar da münaqişənin davam etdirilməsinin xərclərini vurğulamağa başlayırlar. Narendra Modi Bişkekdə açıq şəkildə sülhə doğru irəliləyiş və müharibəyə son qoyulmasına çağırdı. Yeni Dehli üçün bu, xüsusilə diqqətəlayiqdir, çünki Hindistan eyni zamanda, Rusiya neftinin əhəmiyyətli alışını davam etdirir və Moskva ilə strateji münasibətlər saxlayır. Beləliklə, Hindistanın mövqeyi sülhə çağırışın mütləq münaqişədə Qərbin tərəfini tutmaq demək olmadığını göstərir.
Daha da vacib olan Çinin mövqeyidir. Bişkekdə Si Cinpin sülhə, dialoqa ehtiyac olduğunu söylədi və eyni zamanda, Rusiya ilə strateji əməkdaşlığın dərinləşməsini təsdiqlədi. Buna görə də Çinin rəsmi mövqeyi Qərbin mövqeyindən kökündən fərqlənir: Pekin Moskvaya qarşı siyasi təzyiq kampaniyasına qoşulmur, eyni zamanda, qlobal qeyri-sabitliyi və iqtisadi riskləri artıran sonsuz müharibədə maraqlı deyil. Çin Rusiya ilə münasibətləri strateji hesab etməyə davam edir və eyni zamanda, özünün çoxqütblü dünya və siyasi dialoq konsepsiyasını təbliğ edir.
Bişkek sammiti ilk baxışdan göründüyündən daha maraqlı olur. Söhbət Rusiyaya qarşı vahid cəbhə yaratmaqdan getmir. Belə bir cəbhə yoxdur. Çin Hindistan deyil, Hindistan Türkiyə deyil və Türkiyə NATO-nun üzvü olaraq qalır. Lakin Moskva getdikcə müxtəlif tərəfdaşların eyni vaxtda müharibəni dayandırmağa çağırdığı bir vəziyyətdə tapır – hər biri öz baxış bucağından və öz səbəblərindən.
Bu, Qərbin təzyiqindən fərqlənir. Qərb əsasən sanksiyalara, Ukraynaya hərbi yardıma və Rusiya resurslarına iqtisadi məhdudiyyətlərə güvənir. Türkiyə fərqli şəkildə fəaliyyət göstərir. Onun aləti vasitəçilikdir və regional infrastruktur üzərində nəzarəti təmin edir. Çin iqtisadi qarşılıqlı asılılıqdan və siyasi təsirdən istifadə edir. Hindistan strateji münasibətlərdən və geniş bazardan istifadə edir. Birlikdə götürüldükdə, bu, Moskvanın təcrid olunmadığı, eyni zamanda, artıq bütün qeyri-Qərb tərəfdaşlarının qeyd-şərtsiz siyasi dəstəyinə arxalana bilmədiyi unikal diplomatik məhdudiyyətlər sistemi yaradır.
2022-ci ilin Türkiyə təcrübəsi burada xüsusilə vacibdir. Məhz Ankara BMT ilə birlikdə Ukrayna kənd təsərrüfatı ixracatının qlobal bazara çıxmasına imkan verən Qara Dəniz Taxıl Təşəbbüsünün yaradılmasına kömək etdi. Rusiya sonradan müqavilədən çıxdı, lakin onun yaradılması Türkiyənin hətta genişmiqyaslı hərbi münaqişə qarşısında belə Moskva ilə razılaşmalara nail ola biləcəyini göstərdi. Karnegi Fondu məhz bu qabiliyyəti Avropa və NATO dövlətlərinin gələcək Qara dəniz təhlükəsizlik arxitekturasında Ankaranı nəzərə almaq məcburiyyətində qalmasının səbəblərindən biri kimi görür.
Bu gün vəziyyət daha da mürəkkəbdir. Ticarət gəmilərinə hücumlar davam edərsə, Türkiyənin diplomatik müdaxiləni artırmaq üçün birbaşa stimulu var. Ankara üçün bu, artıq yalnız Ukrayna və ya Rusiya siyasəti məsələsi deyil. Söhbət öz ticarət yollarının təhlükəsizliyi, ərzaq sabitliyi, gəmiçilik və Türkiyənin əsas regional vasitəçi statusundan gedir.
Və burada ən maraqlı sual ortaya çıxır: Moskva Qara dənizdəki ən azı bir sıra hərbi əməliyyatların dayandırılmasından nə qazanacaq? Cavab göz qabağındadır: öz gəmiçiliyinin təhlükəsizliyi, liman infrastrukturuna təhdidlərin azaldılması, neft və taxıl ixracına risklərin azaldılması və Türkiyə ilə iqtisadi qarşılıqlı əlaqə kanallarının qorunması. Ankara üçün bu, Moskvaya mücərrəd “sülh” deyil, qarşılıqlı maraqların konkret paketini təklif etmək imkanı yaradır.
Məhz buna görə də Türkiyə diplomatiyası möhtəşəm siyasi bəyannamələrdən daha təsirli ola bilər. Ərdoğan Putindən açıq şəkildə təslim olmağı tələb etmir və onu məğlubiyyətini etiraf etməyə məcbur etmir. Bunun əvəzinə, Moskvaya Rusiya daxilində müharibənin bəyan edilmiş məqsədlərindən imtina etmək əvəzinə, praqmatik təhlükəsizlik tədbirləri kimi təqdim edilə bilən məhdud razılaşmaları müzakirə etmək imkanı verilir.
Lakin Moskvanın dayanmağa hazır olduğunu düşünmək səhv olardı. Bişkek sammitindən bəri belə bir qərarın təsdiqlənmiş əlamətləri olmayıb. Bundan əlavə, sentyabr ayında Kreml danışıqlarda mümkün irəliləyişi ciddi fikir ayrılığı mövzusu olaraq qalan şərtlərlə əlaqələndirməyə davam etdi. Moskva enerji infrastrukturuna hücumlara qarşılıqlı moratorium təklifinə müsbət cavab versə belə, Rusiya tərəfi eyni zamanda, sanksiyalar və kommersiya gəmiçiliyinin təhlükəsizliyi də daxil olmaqla əlavə şərtlər irəli sürdü.
Buna görə də, mövcud vəziyyət daha dəqiq olaraq “Ərdoğanın Putini dayandırmağa məcbur etməsi” kimi deyil, Rusiyanın müharibəni davam etdirmək qərarı ətrafında yeni təzyiqin yaranması kimi təsvir olunur. Və bu təzyiq eyni anda bir neçə istiqamətdən gəlir. Qərb iqtisadi məhdudiyyətlərdən istifadə etməyə davam edir. Ukrayna Rusiya infrastrukturuna zərbə vurmaq qabiliyyətini saxlayır. Çin dialoq və sabitliyə ehtiyac olduğunu deyir. Hindistan getdikcə sülh barədə səsini qaldırır. Türkiyə isə Moskvanın ən həssas bölgələrindən birinə – Qara dənizə təsir edən konkret diplomatik mexanizm təklif edir.
Eyni zamanda, Ankara öz mövqeyini gücləndirir. Bişkek sammitindən sonra Ərdoğan Türkiyənin ŞƏT-ə tam üzvlükdə maraqlı olduğunu bildirdi, lakin bunun Qərblə əlaqələrin kəsilməsi demək olmadığını xüsusi olaraq vurğuladı. Bu, müasir Türkiyə xarici siyasətinin çox xarakterik bir formuludur: Şərq və Qərb arasında seçim etməmək, hər ikisi ilə əlaqələrdən istifadə edərək öz strateji çəkisini artırmaq.
Bu mənada, Bişkek Rusiyanın mövqeyindəki dəyişikliyi deyil, Putini əhatə edən diplomatik mühitdəki dəyişikliyi nümayiş etdirdi. Rusiya Avrasiyada əsas oyunçulardan biri olaraq qalır və Çin, Hindistan və Türkiyə ilə sıx münasibətlər saxlayır. Lakin eyni zamanda, məhz bu münasibətlər Moskvanın müharibədən çıxış yolu tapmaq ehtiyacı barədə getdikcə daha çox siqnal aldığı kanallara çevrilir.
İndi əsas intriqa Ərdoğanın bu siqnalları konkret danışıqlar mexanizminə çevirə bilib-bilməyəcəyidir. Əgər Ankara Qara dənizdə kommersiya gəmiçiliyi üçün davamlı təhlükəsizlik rejiminə nail ola bilsə, bu, daha geniş deeskalasiyanın ilk praktik elementi ola bilər. Moskva və Kiyev Qara dənizi əsasən hərbi əməliyyatlar teatrı kimi görməyə davam etsələr, Türkiyə diplomatiyası bir neçə ildir bir çox sülh təşəbbüslərini əngəlləyən eyni maneə ilə qarşılaşacaq: iki tərəf hələ də müharibənin xərcləri və kompromis qiyməti barədə fərqli qiymətləndirmələrə malikdir.
Məhz buna görə də bugünkü Ərdoğan guya artıq “Moskvanı diz çökdürmüş” biri kimi deyil, münaqişənin strukturunu dəyişdirməyə çalışan bir siyasətçi kimi maraqlıdır. Türkiyə təkbaşına Rusiyanı müharibəni dayandırmağa məcbur edə bilməz. Lakin bu, Qara dənizi münaqişənin davam etdirilməsinin getdikcə daha baha başa gəldiyi və danışıqların getdikcə daha praktik hala gəldiyi bir məkana çevirə bilər.
Əgər Moskva nə vaxtsa hərbi strategiyadan siyasi həllə keçmək qərarına gələrsə, Türkiyə, demək olar ki, bu keçidin baş verəcəyi dövlətlər arasında olacaq. Ankaranın boğazları, Qara dənizi, Rusiya ilə iqtisadi əlaqələri, Kiyevlə münasibətləri, NATO üzvlüyü və vasitəçilik təcrübəsi var. Müasir geosiyasətdə belə bir alət dəsti olduqca nadirdir.
Buna görə də, Bişkek sammitindən sonra əsas sual artıq “Ərdoğan Putini dayandırmağa məcbur etdimi?” deyil. Hələ ki, yox. Daha vacib olan başqa şeydir: Ərdoğan Moskva üçün müharibənin dayandırılmasını Türkiyəyə güzəşt deyil, Rusiyanın özü üçün rasional seçim edəcək şərait yarada bilərmi? Bu sualın cavabı hazırkı Türkiyə diplomatik fəaliyyətinin sadəcə növbəti danışıqlar mərhələsi, yoxsa Qara dəniz ətrafında daha ciddi bir prosesin başlanğıcı olacağını müəyyən edəcək.
