İnsan səhər evdən çıxır, işə gedir, mağazaya baş çəkir, avtobus gözləyir… Bir neçə dəqiqə sonra isə küçədə qəfil halı pisləşir və həyatını itirir. Azərbaycanda da vaxtaşırı “küçədə qəfil öldü”, “dayanacaqda meyiti tapıldı”, “yolda ürəyi dayandı” başlıqlı xəbərlərlə qarşılaşırıq. Bəs küçədə baş verən qəfil ölümlərin arxasında ən çox hansı xəstəliklər dayanır? İnsan əvvəlcədən təhlükəni hiss edə bilərmi?
Moderator.az Lent.az-ın mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edir:
Azərbaycanda ayrıca “küçədə baş verən ölümlər” üzrə açıq və sistemli statistika olmadığı üçün bu hadisələrin hamısını bir səbəb altında toplamaq mümkün deyil. Ancaq son illərin xəbərləri problemin real olduğunu göstərir. 2026-cı ilin martında Bakının Suraxanı rayonunda 67 yaşlı kişi və 67 yaşlı qadın ayrı-ayrı ünvanlarda küçədə qəfil ölüb. İlkin məlumatda hər iki şəxsin infarktdan öldüyü bildirilib. Apreldə isə Ramanada 53 yaşlı kişi küçədə qəfil dünyasını dəyişib və ölümün ürək çatışmazlığı ilə əlaqəli olduğu açıqlanıb. 2025-ci ildə Nəsimi rayonunda 60 yaşlı kişinin obyekt qarşısında qəfil öldüyü, onun şəkərli diabetdən əziyyət çəkdiyi bildirilmişdi.
Küçədə qəfil ölüm deyəndə ilk ağla gələn səbəblərdən biri ürək-damar xəstəlikləridir və bunun ciddi əsası var. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə, ürək-damar xəstəlikləri dünyada ölümün əsas səbəbidir. 2022-ci ildə təxminən 19,8 milyon insan bu xəstəliklərdən həyatını itirib və həmin ölümlərin 85 faizi infarkt və insultla əlaqəli olub.
Ürək problemi hər zaman insana əvvəlcədən açıq xəbərdarlıq etmir. Bəzən sinədə ağrı və ya sıxılma, təngnəfəslik, soyuq tər, ürəkbulanma, qəfil gücsüzlük kimi əlamətlər ortaya çıxır. Lakin bəzi hallarda ilk ciddi əlamət elə qəfil ürək dayanması ola bilər. Buna görə küçədə yıxılan hər kəsi sadəcə “halı pisləşib” deyərək gözlətmək təhlükəlidir. Huşsuz və normal nəfəs almayan şəxsdə təcili yardım çağırılması və ürək-ağciyər reanimasiyasına başlanması həyati əhəmiyyət daşıyır.
Təhlükə bəzən sükan arxasında yaxalayır
Qəfil ürək problemi təkcə piyadanı deyil, sürücünü də yaxalaya bilər. 2026-cı ilin iyununda Gəncədə 49 yaşlı sürücünün sükan arxasında ürəktutmasından öldüyü bildirilib. Avtomobil idarəetmədən çıxaraq maneəyə çırpılıb. Belə hadisələr qəfil sağlamlıq probleminin yalnız həmin şəxsin deyil, ətrafdakı insanların da həyatını təhlükəyə ata biləcəyini göstərir.
Küçədə tapılan hər meyitin səbəbi infarkt deyil
2025-ci ilin dekabrında Bakının küçələrində üç nəfərin meyiti aşkarlanmışdı. Onlardan birinin tüfeyli həyat tərzi keçirdiyi bildirilirdi. Meyitlərin üzərində zorakılıq əlaməti olmadığı, ilkin olaraq xəstəlik səbəbindən öldüklərinin ehtimal edildiyi açıqlanmışdı. Belə hallarda ölümün dəqiq səbəbini yalnız tibbi və məhkəmə-tibbi araşdırmadan sonra söyləmək mümkündür.
Alkoqol da ayrıca risk faktorudur. ÜST bildirir ki, spirtli içkilər 200-dən artıq xəstəlik, travma və digər sağlamlıq problemləri ilə səbəb əlaqəsinə malikdir. 2019-cu ildə dünyada təxminən 2,6 milyon ölüm alkoqol istifadəsi ilə əlaqələndirilib. Bunun 1,6 milyonu qeyri-infeksion xəstəliklər, 700 mini müxtəlif xəsarətlər nəticəsində baş verib. Alkoqol ürək-damar xəstəliklərinin riskini də yüksəldə bilir.
Burada “əyyaşlıqdan öldü” ifadəsi tibbi baxımdan həddindən artıq sadələşdirilmiş yanaşmadır. Ölüm kəskin alkoqol zəhərlənməsi, ürək ritminin pozulması, qaraciyər və mədəaltı vəzi xəstəlikləri, travma, boğulma və ya soyuqda hipotermiya kimi müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. Azərbaycanda da alkoqol zəhərlənməsi nəticəsində ölüm hadisələri qeydə alınıb. 2025-ci ilin fevralında TƏBİB Bakıda spirt zəhərlənməsi ilə bağlı daha iki ölüm barədə məlumat vermişdi.
Xəstə insan küçəyə çıxmazdan əvvəl nə etməlidir?
Ürək xəstəliyi, hipertoniya, diabet, ritm pozuntusu və digər xroniki problemləri olan insanların əsas səhvi özlərini yaxşı hiss etdikləri gün xəstəliyi “unutmaları” ola bilər. Dərmanlar vaxtında qəbul edilməli, uzun müddət ac qalmaqdan və həddindən artıq fiziki gərginlikdən çəkinmək lazımdır. Diabet xəstələrinin qan şəkərinin kəskin enməsi ehtimalını nəzərə alması, ürək xəstələrinin isə həkimin təyin etdiyi dərmanları özbaşına dayandırmaması xüsusilə vacibdir.
Havanın temperaturu da nəzərə alınmalıdır. Amerika Ürək Assosiasiyasının 2026-cı il elmi açıqlamasına görə, həm kəskin isti, həm də soyuq infarkt, insult, ürək çatışmazlığının ağırlaşması, aritmiya və qəfil ürək ölümü riskini artıra bilər. Xüsusilə yaşlılar və artıq ürək-damar xəstəliyi olan insanlar daha həssasdır.
Ən təhlükəli düşüncə isə “bir az oturum, keçər” yanaşmasıdır. Sinədə güclü sıxılma və ya ağrı, qəfil nəfəs darlığı, huşun qarışması, üzün əyilməsi, qol və ya ayaqda qəfil zəiflik, nitqin pozulması, səbəbsiz soyuq tər və ya huşun itməsi təcili tibbi yardım tələb edən əlamətlərdir.
Küçədə qəfil ölüm bəzən bir neçə dəqiqənin içində baş verir. Amma həmin “qəfil” anın arxasında illərlə nəzarətsiz qalan yüksək təzyiq, diabet, ürək xəstəliyi, siqaret və ya zərərli alkoqol istifadəsi dayana bilər. İnsan evdən çıxarkən açarını və telefonunu yoxladığı kimi, ciddi xroniki xəstəliyi varsa, sağlamlığının həmin gün küçəyə çıxmağa nə dərəcədə imkan verdiyini də nəzərə almalıdır.
