Yaxın Şərqdə silahların susacağına dair ümidlər yenidən gündəmə gəlsə də, bölgədən gələn son xəbərlər nikbinliyə ciddi əsas vermir. Qəzzada atəşkəs pozuntuları, İranla ABŞ arasında dalana dirənən danışıqlar, Livandakı kövrək sakitlik və Fars körfəzində gəmilərə hücumlar regionun hələ də böyük təhlükə ilə üz-üzə olduğunu göstərir. Artıq müharibənin təsiri təkcə döyüş meydanlarında hiss edilmir. Neftin qiyməti, beynəlxalq daşımalar, ərzaq təhlükəsizliyi və dünya iqtisadiyyatı da bu qarşıdurmanın təsiri altındadır.
Bəs Yaxın Şərqdə həqiqətən sular durulurmu, yoxsa region yeni müharibə dalğasının astanasındadır?
Lent.az son məlumatlar əsasında Yaxın Şərqdəki vəziyyəti və hadisələrin Azərbaycana mümkün təsirlərini araşdırıb.
Qəzzada atəşkəs var, amma insanlar ölməyə davam edir
2025-ci ilin oktyabrında ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə əldə edilən atəşkəs Qəzzada genişmiqyaslı döyüşlərin dayandırılması üçün mühüm addım hesab olunurdu. Lakin bir il keçməsinə baxmayaraq, sülh planının əsas müddəaları tam həyata keçirilməyib. Oktyabrın 12-də Reuters-in yaydığı məlumata görə, İsrailin Qəzzanın cənubuna endirdiyi zərbə nəticəsində azı iki fələstinli həlak olub. Bundan əvvəl Xan Yunis ərazisində çadıra endirilən zərbə nəticəsində üç nəfərin öldüyü bildirilmişdi.
İsrail ordusu silahlı şəxsləri hədəfə aldığını açıqlayır. HƏMAS isə İsraili atəşkəs prosesini pozmaqda ittiham edir. Qəzzanın səhiyyə qurumlarının məlumatına görə, atəşkəsin qüvvəyə minməsindən sonra İsrailin açdığı atəş nəticəsində 1400-dən çox fələstinli həyatını itirib. İsrail isə həmin dövrdə dörd hərbçisinin öldürüldüyünü bildirir. Ən böyük problem odur ki, atəşkəs hələ də dayanıqlı siyasi razılaşmaya çevrilməyib.
İran və ABŞ arasında kritik danışıqlar
Regionun gələcəyini müəyyənləşdirən əsas məsələlərdən biri İranla ABŞ arasındakı qarşıdurmadır. Fevralın 28-də ABŞ və İsrailin İrana zərbələrindən sonra başlayan müharibə Fars körfəzində təhlükəsizlik vəziyyətini ciddi şəkildə dəyişib. Hazırda diplomatik təmasların əsas mövzularından biri Hörmüz boğazının yenidən açılması və dəniz nəqliyyatının təhlükəsizliyidir. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Bəqayi bildirib ki, Tehran ABŞ-ın təkliflərinə cavabını nəzərdən keçirir.
Tərəflər arasında əsas fikir ayrılığı danışıqların ardıcıllığı ilə bağlıdır. Vaşinqton nüvə proqramının da ilkin mərhələdə müzakirəsini istəyir. Tehran isə əvvəlcə boğazın açılması və təhlükəsizlik məsələlərinin həllinə üstünlük verir. Qətər və Pakistan vasitəçilik səylərində iştirak edir. Lakin hələlik yekun razılaşma əldə edilməyib. Bu vəziyyət diplomatiyanın davam etdiyini, amma müharibənin bitməsinin yaxın olduğuna dair qəti təminatın olmadığını göstərir.
Livanda kövrək sakitlik – BMT-dən xəbərdarlıq
Yaxın Şərqin digər həssas nöqtəsi Livandır. Mart ayında İsraillə “Hizbullah” arasında yenidən başlayan müharibədən sonra ölkənin cənubunda təhlükəsizlik problemləri davam edir. BMT-nin sülhməramlı əməliyyatlar üzrə rəhbəri Jan-Pyer Lakrua Livandakı UNIFIL missiyasının gələcəyi barədə təcili danışıqlara çağırıb. Missiyanın mandatının 2026-cı ilin sonunda başa çatması gözlənilir. Livan hökuməti isə sülhməramlıların fəaliyyətinin uzadılmasını istəyir. Hazırda ölkənin cənubunda təxminən 7500 BMT sülhməramlısı xidmət edir. Mütəxəssisləri narahat edən əsas məsələ beynəlxalq müşahidə mexanizminin zəifləməsinin yeni toqquşmalara şərait yarada bilməsidir.
Neft bazarında təhlükəli rəqəmlər
Yaxın Şərqdəki müharibənin iqtisadi nəticələri artıq dünya bazarlarında özünü göstərir. Brent markalı neftin qiyməti təxminən 104 dollar səviyyəsində olub. Neft bazarına təsir edən əsas amillərdən biri Hörmüz boğazında təhlükəsizlik riskləridir. Bu marşrut dünya enerji ticarəti üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Beynəlxalq Valyuta Fondu xəbərdarlıq edib ki, müharibənin uzanması, enerji istehsalında və nəqliyyat yollarında yeni fasilələr Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiya iqtisadiyyatları üçün ciddi təhlükə yaradır. Fondun proqnozuna görə, Yaxın Şərq, Şimali Afrika və Pakistanı əhatə edən regionun iqtisadiyyatında 2026-cı ildə 1,3 faizlik daralma gözlənilir.
Azərbaycan üçün hansı təhlükələr var?
Yaxın Şərqdə baş verənlər Azərbaycan üçün də əhəmiyyətlidir. Birincisi, neftin bahalaşması Azərbaycanın ixrac gəlirlərinə müsbət təsir göstərə bilər. Lakin enerji bazarındakı qeyri-sabitlik uzunmüddətli iqtisadi planlaşdırmanı çətinləşdirir. İkincisi, İranla sərhədi olan Azərbaycan üçün bölgədəki hərbi gərginlik birbaşa təhlükəsizlik məsələsidir. Martın 5-də Naxçıvana İran ərazisindən pilotsuz uçuş aparatları ilə hücumlar barədə Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bəyanat yayıb. Bu hadisə regional müharibənin Azərbaycana yaxın ərazilərdə də təhlükəsizlik riskləri yaratdığını göstərib. Üçüncüsü, beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının təhlükəsizliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yükdaşımaların bahalaşması idxal olunan məhsulların qiymətlərinə də təsir edə bilər. Azərbaycan diplomatik müstəvidə münaqişələrin beynəlxalq hüquq əsasında həllini dəstəkləyir. Bakı Fələstin məsələsində iki dövlət prinsipinə tərəfdar olduğunu və humanitar yardımlar göstərdiyini də bəyan edib.
Böyük müharibə təhlükəsi sovuşubmu?
Hazırkı mənzərə ziddiyyətlidir. Bir tərəfdən, İranla ABŞ arasında vasitəçilər üzərindən təmaslar davam edir, Livanda atəşkəsin qorunmasına çalışılır, Qəzzada isə siyasi həll planı qüvvədə qalır. Digər tərəfdən, hücumların davam etməsi, Hörmüz boğazındakı gərginlik və əsas siyasi razılaşmaların icra olunmaması sülh prosesini kövrək saxlayır. Yaxın Şərqdə müharibənin nə vaxt başa çatacağını söyləmək mümkün deyil. Lakin bir məsələ aydındır: regionda həqiqi sakitlik yalnız atəşin müvəqqəti dayanması ilə deyil, təhlükəsizlik təminatları və davamlı siyasi razılaşmalarla mümkün olacaq. Hələlik isə dünya Yaxın Şərqdən gələcək növbəti xəbəri gözləyir.
