Lozannadakı Federal Politexnik Məktəbinin (EPFL) alimləri beyni yağların (lipidlərin) tərkibinə görə 539 kimyəvi cəhətdən fərqli zonaya bölərək xəritəsini tərtib ediblər. Bu “lipid zonaları” anatomiyaya və genlərin işinə əsasən qurulmuş əvvəlki xəritələrin görmədiyi sərhədləri üzə çıxarıb
Tədqiqat “Nature” jurnalında dərc olunub.
Alimlər 11 siçanın beyninin 109 kəsiyində 172 növdə lipidi ölçüblər – ümumilikdə təxminən 7 milyon ölçmə aparılıb. Məlumatlar kütlə-spektrometrik vizuallaşdırma üsulu ilə əldə olunub və maşın təliminin köməyi ilə üçölçülü xəritədə toplanıb. Məlum olub ki, lipidlər xaos şəklində paylanmayıb, əksinə, dəqiq naxışlar əmələ gətirir.
“Lipidlər poçt indeksləri kimi işləyərək uzaq, lakin qohum beyin sahələrinə eyni kimyəvi ünvanı mənimsədir”, — deyə müəlliflər izah ediblər.
Xüsusilə ağ maddə təəccüb doğurub: uzun müddət onun kifayət qədər eynicinsli olduğu hesab edilsə də, onun çoxlu sayda müstəqil lipid zonalarına bölündüyü ortaya çıxıb.
Xəritə hamiləliyin də gözlənilməz effektini üzə çıxarıb. Hamiləlik beynin lipid tərkibini erkəklər və dişilər arasındakı tipik fərqlərdən daha güclü şəkildə, üstəlik, ən çox qabıq hissəsində dəyişib. Sinir liflərinin mielin qabığının komponenti olan qalaktosilseramid ağ maddədə kəskin şəkildə artıb.
“Beyin öz şəbəkəsini hamiləlik tapşırıqlarına uyğun olaraq yeniden kökləyir”, – deyə tədqiqatçılar qeyd ediblər.
Xəritə siçanlar üzərində qurulub və birbaşa insana tətbiq edilə bilməz. Müəlliflər ümid edirlər ki, eyni yanaşma insan beynində də bənzər kimyəvi “zonaları” görməyə kömək edəcək, bu isə onun quruluşunu və xəstəliklərini anlamaq üçün vacibdir. Beynin lipid tərkibindəki pozuntuları neyrodegenerativ və psixi pozuntularla əlaqələndirirlər, buna görə də təfərrüatlı kimyəvi xəritə onların erkən əlamətlərini harada axtarmaq lazım gəldiyinə dair ipucu verə bilər.
