İnsanın zəkası yalnız yüksək təhsil, geniş məlumatlılıq və ya sürətli düşünmə qabiliyyəti ilə ölçülmür. Onun mübahisələrə yanaşması, səhvlərini qəbul etməsi və başqalarının fikirlərini dinləməyə hazır olması da düşüncə tərzi haqqında çox şey deyir.
Inkişaf etmiş tənqidi düşüncəyə malik insanlar mübahisədə nəyin bahasına olursa-olsun qalib gəlməyə çalışmırlar. Onlar yeni məlumatları nəzərə almağa, fikirlərini dəyişməyə və bilmədiklərini etiraf etməyə hazırdırlar. Mütəxəssislərin yanaşmasına əsasən, belə düşüncə tərzini səciyyələndirən səkkiz ifadə var.
1. “Mən səhv edə bilərəm”
Öz səhvini etiraf etmək hər kəs üçün asan deyil. Xüsusilə insan fikrini başqalarının qarşısında qətiyyətlə müdafiə edibsə, mövqeyindən geri çəkilmək ona çətin gələ bilər.
Lakin “Mən səhv edə bilərəm” ifadəsi insanın öz fikirlərinə tənqidi yanaşdığını göstərir. Bu cümləni işlədən şəxs öz mövqeyini mütləq həqiqət kimi qəbul etmir və alternativ fikirləri nəzərdən keçirməyə hazır olduğunu nümayiş etdirir.
2. “Hər vəziyyətin fərqli tərəfləri var”
Ağıllı düşünmək hadisələrə yalnız bir tərəfdən baxmamaq deməkdir. Hər hansı münaqişədə və ya mübahisədə tələsik nəticə çıxarmaq əvəzinə, vəziyyətin səbəblərini və bütün iştirakçıların mövqelərini anlamağa çalışmaq vacibdir.
Bu yanaşma insanın emosiyalara qapılmadan düşünməsinə, başqalarını dərhal günahlandırmamasına və daha obyektiv qərarlar verməsinə kömək edə bilər.
3. “Fikrimi dəyişdim”
Bəzi insanlar fikirlərini dəyişməyi zəiflik hesab edirlər. Halbuki yeni faktlarla qarşılaşdıqda əvvəlki mövqeyə yenidən baxmaq düşüncə çevikliyinin göstəricisidir.
Məqsədi həqiqəti anlamaq olan insan üçün mübahisədə qalib gəlməkdən daha vacib olan düzgün nəticəyə çatmaqdır. Buna görə də o, qarşı tərəfin arqumentlərini dinləyir və əsaslı dəlillərlə qarşılaşdıqda fikrini dəyişməkdən çəkinmir.
4. “Hansı faktlar var?”
İddiaları yoxlamaq və onların hansı dəlillərə əsaslandığını öyrənmək tənqidi düşüncənin mühüm xüsusiyyətlərindəndir. Emosiyalar, şəxsi inanclar və əvvəlcədən formalaşmış qənaətlər bəzən hadisələri düzgün qiymətləndirməyə mane ola bilər.
“Bu fikri hansı faktlar təsdiqləyir?” sualı insanı məlumatları araşdırmağa, etibarlı mənbələrə müraciət etməyə və eşitdiyi hər məlumatı həqiqət kimi qəbul etməməyə sövq edir.
5. “Hələ əmin deyiləm”
Hər suala dərhal cavab vermək mümkün deyil. Bəzən düzgün qərar qəbul etmək üçün əlavə məlumat toplamaq və məsələni ətraflı araşdırmaq lazımdır.
Qeyri-müəyyənliyi etiraf etmək insanın düşünmədən nəticə çıxarmadığını göstərir. Bu yanaşma xüsusilə mürəkkəb məsələlərdə yanlış qərarların qarşısını almağa kömək edə bilər.
6. “Qoy bir az düşünüm”
Ani reaksiyalar, xüsusilə emosional vəziyyətlərdə, yanlış anlaşılmalara və lazımsız münaqişələrə səbəb ola bilər. Cavab verməzdən əvvəl dayanmaq və düşünmək isə vəziyyəti daha aydın qiymətləndirməyə imkan yaradır.
Bu ifadə insanın emosiyalarını idarə etməyə, sözlərinin mümkün nəticələrini nəzərə almağa və daha ölçülü qərarlar verməyə çalışdığını göstərir.
7. “Sizin fikrinizi başa düşürəm”
Başqasının mövqeyini anlamaq onunla mütləq razılaşmaq demək deyil. İnsan qarşı tərəfin arqumentlərini dinləyərək fərqli düşüncələrin səbəblərini müəyyənləşdirə bilər.
Bu yanaşma mübahisələrdə gərginliyi azaldır, qarşılıqlı hörməti qoruyur və ortaq həll yollarının tapılmasını asanlaşdırır. Fərqli fikirləri dinləmək bacarığı həm şəxsi münasibətlərdə, həm də iş həyatında əhəmiyyətlidir.
8. “Bilmirəm”
Bilmədiyini etiraf etmək bəzən çətin olsa da, bu, öyrənməyin vacib şərtlərindən biridir. Hər suala cavab verməyə çalışmaq əvəzinə, məlumat çatışmazlığını qəbul etmək insanın yeni biliklər əldə etməsinə şərait yaradır.
İntellektual təvazökarlıq insanın öz imkanlarını və biliklərinin sərhədlərini dərk etməsi deməkdir. Belə yanaşma səhvlərdən nəticə çıxarmağa, yeni məlumatları mənimsəməyə və düşüncə tərzini davamlı inkişaf etdirməyə kömək edir.
Əsl zəka özünü necə göstərir?
Bu səkkiz ifadənin ortaq cəhəti insanın öz fikirlərinə kor-koranə bağlanmaması, başqalarını dinləməsi və yeni məlumatlara açıq olmasıdır. Bununla belə, müəyyən ifadələrdən istifadə etmək insanın yüksək zəkaya sahib olduğunu təkbaşına sübut etmir. İnsanın düşünmə qabiliyyəti daha geniş xüsusiyyətlər, o cümlədən məlumatları təhlil etmək, problemləri həll etmək və öyrəndiklərini tətbiq etmək bacarığı ilə qiymətləndirilir.
