Linqvosid, etnosid və dil imperializmi
İmperiyalar fəth etdikləri xalqların dillərini nə üçün sıxışdırırlar?
İlk baxışda sual qəribə görünə bilər. Əgər imperiyanın məqsədi torpaqdırsa, sərvətdirsə, vergi toplamaq, strateji yolları və bazarları ələ keçirməkdirsə, onun bir xalqın hansı dildə danışmasına nə dəxli var? Əgər sərhədi keçib, qala tutulub, idarəçilik sistemi qurulubsa, daha məktəbə, əlifbaya, dərsliyə, dilə niyə müdaxilə etsin?
Məsələ bundadır ki, əraziyə sahib olmaq hələ insanlara sahib olmaq demək deyil.
Süngü torpağı fəth edə bilər, amma yaddaşı fəth edə bilmir.
İmperiyanın uzunömürlü olması üçün hərbi qələbənin ardınca başqa bir əməliyyat başlanmalıdır: fəth edilmiş insanın dünyanı hansı anlayışlarla dərk etdiyinə, dövlətlə hansı dildə danışdığına, övladını hansı məktəbə göndərdiyinə, elmə hansı dildə yiyələndiyinə, hansı dil vasitəsilə vəzifə, nüfuz və sosial yüksəliş qazandığına müdaxilə edilməlidir.
Başqa sözlə, imperiyanın ən mühüm sərhədlərindən biri xəritədə deyil, insanın şüurundadır.
Britaniyalı dilçi Robert Fillipson 1992-ci ildə “Oxford University Press”-də nəşr etdirdiyi “Linguistic Imperialism” əsərində bu münasibətlər sistemini “dil imperializmi” anlayışı ilə geniş və sistemli nəzəri çərçivəyə saldı. Fillipsonun araşdırmasının əsas predmeti ingilis dilinin qlobal üstünlüyü olsa da, onun irəli sürdüyü prinsip daha genişdir: dominant dilin üstünlüyü yalnız həmin dili daha çox insanın bilməsi ilə yaranmır; bu üstünlük dominant və tabe dillər arasında struktur və mədəni bərabərsizliyin yaradılması və daim yenidən istehsal olunması yolu ilə möhkəmlənir.
Burada söhbət xarici dil öyrənməkdən getmir.
İnsan nə qədər çox dil bilirsə, bir o qədər böyük intellektual dünyaya çıxış əldə edir. Problem rus, ingilis, fransız və ya başqa bir dili bilmək deyil. Problem bir dilin başqa dil üzərində siyasi hakimiyyət alətinə çevrilməsidir. Problem uşağa ikinci dil öyrədilməsi deyil, onun ana dilində yüksəlməsinin mümkünsüzləşdirilməsidir.
Dil imperializmi məhz bu nöqtədə başlayır.
Bir gün insan hiss edir ki, ana dili ev üçündür, başqa dil isə dövlət üçün. Ana dili nənə ilə danışmaq üçündür, başqa dil universitet üçündür. Ana dili mahnı, nağıl və məişət dilidir, başqa dil elm, karyera, məhkəmə, məmuriyyət və nüfuz dilidir.
Kağız üzərində heç kim ona “öz dilindən imtina et” deməmişdir. Amma həyatın bütün pillələri elə qurulmuşdur ki, yüksəlmək istəyirsənsə, dominant dilə keçməlisən. Məhz burada zorakılığın ən incə forması meydana çıxır: insan öz dilindən imtina etməyə məcbur edilir, amma bu imtina sonradan onun “azad seçimi” kimi təqdim olunur.
Dil necə öldürülür?
Dillər yalnız sonuncu danışan insan öldükdə ölmür. Dil daha əvvəl ölməyə başlayır.
O zaman ki, həmin dildə yaxşı məktəb tapmaq çətinləşir;
O zaman ki, valideyn uşağının gələcəyini düşünərək öz ana dilində deyil, hakim dildə təhsil verən məktəbi seçir;
O zaman ki, yüksək vəzifələrə, yaxşı işə, elmə və şəhər elitasına gedən yol müəyyən bir dildən keçir;
O zaman ki, ana dili “kənd dili”, “məişət dili”, “geri qalmışların dili” kimi təqdim edilir, dominant dil isə mədəniyyətin, tərəqqinin, ağıllılığın və müasirliyin təbii əlamətinə çevrilir.
Fillipsonun “linqvisizm” adlandırdığı mexanizmin mahiyyəti də budur: hakim dilə arzuolunan keyfiyyətlər aid edilir, tabe vəziyyətə salınmış dil isə əksinə, aşağı statusla əlaqələndirilir.
Beləliklə, imperiya təkcə dili sıxışdırmır. O, dilin nüfuzunu öldürür.
Bu, son dərəcə mühüm fərqdir. Çünki bir dili qadağan etmək həmişə müqavimət yarada bilər. Lakin insanlara öz dillərindən utanmağı öyrətmək daha təsirli üsuldur.
Dil qadağan ediləndə insan onu qorumağa çalışır.
Dil gözdən salınanda isə insan onu bəzən öz əli ilə övladından əsirgəyir.
Linqvosid – dilin məqsədyönlü şəkildə sıradan çıxarılması – yalnız “bu dildə danışmaq qadağandır” əmri ilə həyata keçirilmir. Məktəb sistemi, inzibati idarəçilik, hərbi xidmət, məhkəmə, mətbuat, kitab nəşri, işə qəbul, şəhər həyatı və sosial prestij bütöv şəkildə dominant dilə bağlandıqda da eyni proses baş verə bilər.
Glottofagiya anlayışının hərfi mənasında da dəhşətli bir məcaz gizlənir: bir dil başqa dilin həyat sahələrini “yeyir”.
Əvvəlcə dövlət idarəsini.
Sonra ali təhsili.
Sonra elmi.
Sonra şəhər mədəniyyətini.
Daha sonra ailəni.
Dil yalnız son mərhələdə yox olur. Əslində onun ölümü çox əvvəl – danışanlarının ona gələcək dili kimi inanmadığı anda başlanır.
Linqvosiddən etnosidə
Dil sadəcə söz ehtiyatı və qrammatik qaydalar sistemi deyil.
Hər bir dil dünyanı müəyyən şəkildə bölür, adlandırır və yadda saxlayır. Bir xalq əsrlər boyunca təbiətə, ailəyə, torpağa, ölümə, sevgiyə, ədalətə, hakimiyyətə, müqəddəsliyə verdiyi mənaları dilin daxilində toplayır.
Bir sözün içində bəzən yüzillik həyat təcrübəsi yatır.
Buna görə də dilin itirilməsi yalnız kommunikasiya vasitəsinin dəyişməsi deyil.
Dil gedəndə onunla birlikdə mətnlər, atalar sözləri, folklor, yaddaş qatları, düşüncə vərdişləri, tarixi assosiasiyalar, nəsillər arasındakı görünməz əlaqələr də zəifləməyə başlayır.
Linqvosidin son mənzili buna görə etnosiddir.
Etnosid xalqın fiziki olaraq məhv edilməsi deyil; onun ayrıca mədəni-tarixi birlik kimi mövcudluğunun sıradan çıxarılmasıdır. İnsanlar yaşayırlar, şəhərlər qalır, soyadlar qalır, hətta bəzi adətlər də uzun müddət qala bilər. Amma xalqı öz keçmişinə bağlayan məna sistemi tədricən dağılır.
Bir nəsil babasının dilini zəif bilir.
Sonrakı nəsil həmin dildə oxuya bilmir.
Üçüncü nəsil qədim mətnlərini tərcümədə oxuyur.
Dördüncü nəsil isə artıq o mətnləri öz tarixi kimi deyil, uzaq etnoqrafik material kimi qəbul edir.
Assimilyasiya həmişə insanların bir səhər durub “biz artıq başqa xalqıq” deməsi ilə baş vermir. Çox vaxt assimilyasiya bir uşağın valideyni ilə başqa dildə danışması ilə başlayır.
Süngüdən sonra məktəb
Rusiya imperiyasının tarixini bu baxımdan oxuduqda hərbi işğalla mədəni-siyasi inteqrasiyanın bir-birindən ayrı hadisələr olmadığı görünür.
Rusiya imperiyasının milli siyasəti bütün ərazilərdə eyni olmayıb. Qafqazda, Polşada, Baltikyanı ərazilərdə, Ukraynada, Volqa-Ural bölgəsində və Mərkəzi Asiyada müxtəlif dövrlərdə müxtəlif üsullar tətbiq edilib. Tarixçilər haqlı olaraq xəbərdarlıq edirlər ki, “ruslaşdırma”nı bütün imperiya üçün vahid, dəyişməz və hər yerdə eyni intensivlikdə həyata keçirilmiş bir proqram kimi təsvir etmək düzgün olmazdı. Bununla belə, imperiya daxilində rus dili və rus mədəniyyətinin üstün mövqeyi hakimiyyət üçün təbii qəbul edilirdi.
Bu fərqi nəzərə almaq vacibdir. Çünki imperiyanın mahiyyətini anlamaq üçün onu karikaturaya çevirməyə ehtiyac yoxdur.
Əksinə, həqiqət daha maraqlıdır.
İmperiya hər yerdə eyni əmri vermirdi, çünki hər yerdə eyni müqavimətlə qarşılaşmırdı. Bəzən qadağa tətbiq edir, bəzən məktəb açır, bəzən yerli elitanı dövlət xidmətinə cəlb edir, bəzən isə dominant dili sosial yüksəliş üçün əvəzsiz vasitəyə çevirirdi.
Cənubi Qafqazda Rusiya hakimiyyətinin siyasətini araşdıran tarixçilər hərbi güclə yanaşı dövlət təhsilinin, mülki xidmətin və mədəni institutların imperiya məkanına inteqrasiyada mühüm vasitəyə çevrildiyini göstərirlər.
Bu, çox mühüm məsələdir.
Rus məktəbi sadəcə dil məktəbi deyildi.
O, imperiyanın sosial liftlərindən biri idi.
Məktəbi bitirən gənc məmur ola, dövlət aparatına daxil ola, başqa şəhərlərə gedə, universitet təhsili ala bilərdi. Belə şəraitdə rus dilinin öyrənilməsi praktiki zərurətə çevrilirdi. Və burada imperiyanın ən güclü mexanizmi işləyirdi: zorakılıq ehtiyac şəklinə düşürdü.
Sənə dilini dəyişməyi əmr etməyə ehtiyac qalmırdı.
Sənin gələcəyinin şərtlərini dəyişmək kifayət idi.
Mərkəzi Asiyada XIX əsrin sonlarında yaradılan rus-yerli məktəblərinin ruslaşdırma layihəsinin alətlərindən biri kimi nəzərdə tutulduğunu göstərən tədqiqatlar var. Volqa-Ural müsəlmanları üzərində aparılan araşdırmalar da imperiyanın müsəlman əhalini dövlətə daha birbaşa bağlamaq və “ideal təbəə” formalaşdırmaq cəhdlərində ruslaşdırmanın yerini ayrıca göstərir.
Başqa regionlarda metod daha sərt olub. 1863-cü il üsyanından sonrakı Litvada hakimiyyət Litva dilində latın qrafikası ilə nəşrlərə məhdudiyyət qoymuş, çapı kiril əlifbasına yönəltməyə çalışmışdı. Çar hakimiyyəti dövründə Ukrayna, gürcü, tatar və başqa xalqların dillərinə qarşı müxtəlif məhdudiyyətlərin tətbiq edilməsi isə dil məsələsini imperiya siyasətinin daimi problemlərindən birinə çevirmişdi.
Beləcə, süngünün gördüyü işlə məktəbin gördüyü iş arasında tarixi bir ardıcıllıq yaranır.
Süngü itaət tələb edir.
Məktəb itaətin dilini öyrədir.
Süngü dövlətin sərhədini genişləndirir.
Məktəb həmin dövləti insanın daxilinə köçürür.
Süngü məğlub edilmiş ərazidə bayraq qaldırır.
Dil siyasəti isə insanın hansı dildə düşünəndə özünü “mədəni”, hansı dildə danışanda özünü “əyalət adamı” hiss etdiyini müəyyən etməyə başlayır.
“Rus süngüsünün tamamlamadığını rus məktəbləri tamamlayacaq” fikrini tarixi tezis kimi məhz bu mənada oxumaq lazımdır. Məktəb burada bina deyil. Məktəb dövlətin gələcək insanı hazırladığı laboratoriyadır.
İmperiyanın ən böyük qələbəsi
Dil imperializminin son dərəcə təhlükəli bir xüsusiyyəti var: müəyyən mərhələdən sonra imperiyanın özü artıq əvvəlki miqyasda zor işlətməyə ehtiyac duymur.
Çünki dominant dil sosial kapitala çevrilir.
Ailə özü həmin dili seçir.
Valideyn özü uşağını həmin məktəbə göndərir.
Gənc özü karyerasını həmin dildə qurmağa çalışır.
Yazıçı daha geniş auditoriyaya çatmaq üçün dominant dildə yazmağa başlayır.
Alim elmi nüfuz qazanmaq üçün həmin dilə keçir.
Bir müddətdən sonra belə bir illüziya yaranır ki, bütün bunların siyasətlə heç bir əlaqəsi yoxdur; guya bazar, həyat və “təbii inkişaf” bunu özü yaradıb.
Halbuki “təbii” görünən dil iyerarxiyalarının arxasında çox vaxt uzun tarixi dövlət siyasəti dayanır.
Ən uğurlu imperializm özünü imperializm kimi göstərməyən imperializmdir.
Əgər hakim dil bilən adam daha yaxşı məktəbə, daha yüksək vəzifəyə və daha böyük mədəni nüfuza çıxış əldə edirsə, tabe dilin daşıyıcısı qarşısında formal olaraq azad seçim qalır. Amma bu seçim bərabər şərtlərdə edilmir.
Bir tərəfdə dil var.
O biri tərəfdə isə dil ilə birlikdə universitet, karyera, şəhər, məmuriyyət və nüfuz.
Sonra soruşurlar: insanlar niyə öz ana dillərini tərk etdilər?
Sovet paradoksu
Rus dilinin imperiya məkanındakı yüksəliş tarixini yalnız çarizm dövrü ilə məhdudlaşdırmaq da düzgün olmazdı.
Sovet hakimiyyətinin ilk illərində mənzərə hətta əks istiqamətdə dəyişmişdi. 1920-ci illərin “yerliləşdirmə” – korenizatsiya siyasəti qeyri-rus xalqların dillərinin məktəbdə, ədəbiyyatda, elmdə və ictimai həyatda istifadəsini genişləndirirdi. Sovet hakimiyyəti bununla çar Rusiyasının ruslaşdırma siyasətindən fərqləndiyini nümayiş etdirməyə çalışırdı.
Bu faktı görməmək tarixi sadələşdirmək olardı.
Amma sonrakı onilliklərdə rus dilinin ittifaq miqyasında sosial hərəkətlilik, ali təhsil, elm, ordu, mərkəzi dövlət aparatı və böyük şəhər həyatı üçün müstəsna əhəmiyyəti yenidən artdı. Sovet məkanında bir çox insan üçün rus dili ikinci dil olmaqdan çıxıb sosial yüksəlişin əsas dillərindən birinə çevrildi.
Burada da əsas problem rus dilinin öyrənilməsi deyildi.
Rus dili Tolstoyun, Dostoyevskinin, Çexovun, Mandelştamın, Axmatovanın dilidir. Böyük ədəbiyyatın dili olmaq başqa şeydir, dövlət tərəfindən başqa dillər qarşısında üstün mövqeyə çıxarılmaq başqa.
Bir dili sevməklə həmin dilin imperial üstünlüyünü qəbul etmək arasında heç bir zəruri əlaqə yoxdur.
Əksinə, böyük mədəniyyət özünü zorla qəbul etdirməyə ehtiyac duymur.
Ana dili niyə təhlükəlidir?
İmperiya üçün fəth edilmiş xalqın dili niyə təhlükəli ola bilər?
Çünki ana dili insanın yalnız danışdığı dil deyil. O, kollektiv “biz”in qurulduğu məkandır.
Tarixi yaddaş ana dilində ötürülür.
Milli ədəbiyyat ana dilində yaranır.
Keçmiş haqqında mübahisələr ana dilində aparılır.
Bir xalq öz gələcəyini ilk növbədə öz dilinin sözləri ilə təsəvvür edir.
Buna görə siyasi suverenlikdən əvvəl bəzən linqvistik suverenlik gəlir.
Öz dilində məktəbi, universiteti, elmi, fəlsəfəsi, mediası və müasir terminologiyası olan xalqı “sən ayrıca tarixi subyekt deyilsən” fikrinə inandırmaq çətindir.
Dil insanları sadəcə bir-biri ilə danışdırmır.
Dil onların eyni tarixin içində yaşadıqlarını xatırladır.
Məhz buna görə imperiyalar üçün təhlükəli olan hər zaman yalnız silahlı üsyançı olmayıb. Müəllim də təhlükəli olub. Şair də. Lüğət tərtib edən alim də. Ana dilində dərslik yazan ziyalı da. Çünki əsgər torpağı müdafiə edir, müəllim isə xalqın gələcəyə aparan yaddaşını daşıyır.
Linqvistik ədalət
Burada çox incə bir sərhədi qorumaq lazımdır. Dil imperializminə qarşı çıxmaq başqa dillərə düşmən olmaq demək deyil. Əksinə, bir dili başqa dilin düşməni elan etmək özü imperial düşüncənin davamıdır.
Azərbaycanlı üçün rus dilini, ingilis dilini, fransız dilini və ya başqa dilləri bilmək üstünlükdür. Dünyaya açılan hər yeni dil yeni bir kitabxanadır.
Lakin insan öz evinə yalnız başqa kitabxanaların qapısından keçərək girə bilirsə, burada problem var.
Normal dil münasibətində xarici dil insanın imkanlarını genişləndirir. İmperial münasibətdə isə dominant dil insanın öz ana dilində malik olduğu imkanları daraldaraq onu özünə möhtac edir.
Fərq budur.
Birinci halda çoxdillilik yaranır. İkinci halda dil iyerarxiyası.
Birinci halda insan ikinci, üçüncü, dördüncü dili qazanır.
İkinci halda yeni dil qazandıqca öz dilinin ictimai sahəsini itirir.
Dil azadlığı yalnız “evdə istədiyin dildə danışa bilərsən” hüququ deyil. Ana dilində məktəb, elm, hüquq, texnologiya, yüksək mədəniyyət və dövlət idarəçiliyi yaratmaq imkanı yoxdursa, həmin dil formal olaraq azad, faktiki olaraq məhdud ola bilər.
Dil muzey eksponatı deyil. Onu yalnız qorumaq kifayət deyil. Dildə yaşamaq lazımdır.
Dildə elm yaratmaq, fəlsəfə yazmaq, texnologiyadan danışmaq, hüquq qurmaq, yeni anlayışlar yaratmaq, uşağa gələcəyi həmin dildə təsəvvür etdirmək lazımdır.
Çünki bir dilin həqiqi təhlükəsizliyi keçmişinin zənginliyi ilə deyil, gələcəyinin olub-olmaması ilə ölçülür.
İmperiyalar bunu çoxdan anlayıblar.
Elə buna görə tarix boyunca məktəb bəzən kazarmadan daha əhəmiyyətli olub.
Kazarmadakı əsgər bir nəsli nəzarətdə saxlaya bilər.
Məktəbdə qurulan dil iyerarxiyası isə bir neçə nəslin özünə baxışını dəyişə bilər.
Süngü insanın qarşısında dayanır.
Dil imperializmi isə bir gün onun içində danışmağa başlayır.
Və bəlkə də imperiyanın ən böyük qələbəsi məhz həmin andır: fəth edilmiş xalq artıq ona hansı dilin lazım olduğunu işğalçıdan soruşmur; imperiyanın qurduğu dünyanın şərtlərinə baxıb cavabı özü verir.
O zaman süngüyə həqiqətən ehtiyac qalmır.
