ABŞ və İsrail arasında təxminən 60 ildir davam edən nüvə qeyri-müəyyənliyi siyasəti ciddi sınaq qarşısındadır. İranla müharibə, Yaxın Şərqdə artan gərginlik və regionda nüvə silahlanması təhlükəsi Vaşinqtonda İsrailin nüvə arsenalı ilə bağlı susqunluğun yenidən müzakirəsinə səbəb olub.
ABŞ Konqresində bəzi qanunvericilər İsrailin nüvə imkanlarının açıq şəkildə müzakirə edilməsini tələb edirlər. Onların fikrincə, ABŞ İsraillə birgə hərbi əməliyyatlarda iştirak etdiyi halda bu ölkənin nüvə silahından hansı şərtlərdə istifadə edə biləcəyini və mümkün qırmızı xətlərini bilməlidir.
İsrailin nüvə proqramı ilə bağlı şübhələr 1950-ci illərin sonlarında Negev səhrasında Dimona nüvə obyektinin tikintisi zamanı yaranıb. 1960-cı ildə amerikalı diplomatlar obyekti müşahidə edərkən İsrail rəsmiləri burada toxuculuq fabriki tikildiyini bildiriblər. Lakin sonradan ABŞ kəşfiyyatı obyektin hərbi nüvə proqramı ilə əlaqəli ola biləcəyini müəyyənləşdirib.
1969-cu ildə ABŞ prezidenti Riçard Niksonla İsrailin baş naziri Qolda Meir arasında keçirilən görüşdən sonra iki ölkə arasında nüvə qeyri-müəyyənliyi siyasətinin formalaşdığı bildirilir. ABŞ İsrailin nüvə silahına malik olduğunu açıq şəkildə tanımaqdan, İsrail isə bunu rəsmən təsdiqləməkdən yayınıb.
1986-cı ildə Dimona obyektinin keçmiş əməkdaşı Mordechai Vanunu nüvə proqramı ilə bağlı fotoşəkilləri və məlumatları Britaniyanın “The Sunday Times” qəzetinə ötürüb. Bu məlumatlar İsrailin nüvə arsenalının mövcudluğu ilə bağlı beynəlxalq şübhələri daha da azaldıb. Vanunu sonradan 18 il müddətinə həbs edilib.
İsrailin rəsmi mövqeyi isə dəyişməyib. 2018-ci ildə Benyamin Netanyahu ölkənin nüvə imkanları ilə bağlı suala cavab verərkən onları nə təsdiqləyib, nə də təkzib edib.
ABŞ Konqresində susqunluq siyasətinə etiraz
Nüvə qeyri-müəyyənliyi siyasətinin dəyişdirilməsini tələb edən şəxslərdən biri demokrat konqresmen Xoakin Kastrodur. O hesab edir ki, ABŞ regionda hərbi əməliyyatlarda iştirak etdiyi halda İsrailin nüvə silahından istifadə ilə bağlı mümkün qərarlarından xəbərdar olmalıdır.
İyun ayında Konqresdə keçirilən dinləmələrdə bu məsələ dövlət katibi Marko Rubionun da diqqətinə çatdırılıb. Rubio bildirib ki, dünyanın əksər ölkələri İsrailin nüvə silahına malik olduğuna inanır, lakin bu məsələ ABŞ-ın xarici siyasətində açıq şəkildə müzakirə olunmur. O, mövzunun qapalı formatda daha ətraflı müzakirəsinə hazır olduğunu da bildirib.
İran və Səudiyyə Ərəbistanı amili
Müzakirələrin əsas səbəblərindən biri İranın nüvə proqramıdır. CNN-in məlumatına görə, ABŞ və İsrailin hücumlarına baxmayaraq, İranın yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının əhəmiyyətli hissəsinin mövcud olduğu ehtimal edilir.
Karnegi Fondunun eksperti Ceyms Akton İranın qarşıdakı üç il ərzində nüvə bombası hazırlamaq ehtimalını təxminən 50 faiz qiymətləndirir.
Digər tərəfdən, Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salman İran nüvə silahı əldə edəcəyi təqdirdə krallığın da belə bir imkan qazanmağa çalışacağını bəyan edib. Hazırda ABŞ Konqresində Səudiyyə Ərəbistanı ilə nüvə əməkdaşlığı sazişi də müzakirə olunur.
Nüvə strategiyası üzrə ekspert Metyu Kroeniq xəbərdarlıq edir ki, İsrail nüvə arsenalına malik olduğunu açıq şəkildə etiraf edərsə, bu, regionun digər ölkələrini də nüvə silahı əldə etməyə sövq edə və silahlanma yarışını sürətləndirə bilər.
Nüvə Təhdidi Təşəbbüsünün qiymətləndirməsinə görə, İsrailin nüvə arsenalında təxminən 90 döyüş başlığı ola bilər. Lakin İsrail bu rəqəmi rəsmən təsdiqləməyib.
Beləliklə, İranla qarşıdurma, Səudiyyə Ərəbistanının nüvə ambisiyaları və ABŞ daxilində artan siyasi müzakirələr İsrailin nüvə arsenalı ilə bağlı 60 illik susqunluq siyasətini ciddi sınaq qarşısında qoyub. Vaşinqtonun bu siyasəti davam etdirib-etdirməyəcəyi isə Yaxın Şərqin gələcək təhlükəsizlik balansına təsir göstərə biləcək əsas məsələlərdən biridir.
