Dünyadakı bütün qızıl, o cümlədən nişan və nikah üzüklərində istifadə olunan qızıl Günəş və Yer yaranmazdan çox əvvəl formalaşıb.
Məqalədə qeyd olunur ki, qızılın yaranması üçün ulduzların işıq saçmasını təmin edən adi termonüvə reaksiyalarından daha güclü proseslər tələb olunur. Bunun üçün son dərəcə ekstremal şərait lazımdır və astronomlar bu prosesin dəqiq necə baş verdiyini hələ də tam müəyyən edə bilməyiblər.
Qızılın mənşəyi nüvə fizikası ilə izah edilir. Ulduzların daxilində bu gün də termonüvə sintezi nəticəsində müxtəlif kimyəvi elementlər yaranır. Lakin qızıl və digər çox ağır elementlər bu yolla əmələ gəlmir, çünki bunun üçün tələb olunan enerji kifayət etmir.
Alimlərin izahına görə, belə elementlərin yaranması üçün r-prosesi adlanan mexanizm zamanı neytronların sürətlə tutulması baş verməlidir. Nəticədə qızıl, platin və uran kimi ağır elementlər əmələ gəlir. Bununla belə, bu proseslərin kainatın hansı bölgələrində baş verdiyi hələ də dəqiq məlum deyil.
Alimlər hesab edirlər ki, qızıl iki neytron ulduzunun toqquşması zamanı yarana bilər. Neytron ulduzları ölçü baxımından təxminən bir şəhər böyüklüyündə olsalar da, kütlələri Günəşin kütləsinə yaxındır və ya onu üstələyə bilər. Onların toqquşması r-prosesini işə salaraq çoxlu sayda ağır elementin yaranmasına səbəb ola bilər. Lakin belə hadisələr zamanı mütləq qızıl və ya platinin əmələ gəldiyini təsdiqləyən qəti elmi sübut hələ yoxdur.
Maraqlıdır ki, iki neytron ulduzunun birləşməsi nəticəsində kilonova adlanan son dərəcə parlaq hadisə baş verir. Bu partlayış adi novadan min dəfə, Günəşdən isə milyonlarla dəfə daha parlaq olur. Kilonova böyük miqdarda istilik və işıq saçır. Lakin bu kosmik “emalatxana” cəmi bir neçə saat aktiv qalır, daha sonra isə həftələr ərzində tədricən sönür. /Demokrat.az/
