Təsəvvür edin, avtomobilinizə ziyan vurulub, hadisəni törədən şəxs isə məsuliyyəti boynuna almır. Yaxud mağazada pulunuz oğurlanıb, qonşunuz sizi təhqir edib və ya yol qəzasının günahkarı hadisə yerindən qaçıb. Siz isə əminsiniz ki, həqiqət artıq üzə çıxıb. Çünki hər şey kameraya düşüb. Bəs görüntü varsa, məsələ həll olunmuş sayılırmı?
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:
Azərbaycanda müşahidə kameralarının sayı artdıqca bu sual daha da aktuallaşır. Yaşayış binalarının girişlərində, mağazalarda, restoranlarda, dayanacaqlarda və avtomobillərdə kameralar gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Lakin çoxlarının bilmədiyi mühüm hüquqi məqam var: kameraya düşən hər hadisə avtomatik olaraq məhkəmədə sübut kimi qəbul edilmir.
Kamera görüntüsü nə vaxt sübut hesab olunur?
Azərbaycan qanunvericiliyində videoyazıların sübut kimi istifadə edilməsi mümkündür. Ancaq bunun üçün görüntünün işə aidiyyəti, əldə edilmə qaydası, həqiqiliyi və etibarlılığı qiymətləndirilməlidir.
Məsələn, mağazada baş vermiş oğurluq hadisəsinin görüntüsü istintaqa təqdim edilə bilər. Lakin həmin videonun hansı kameradan götürüldüyü, hadisənin nə vaxt baş verdiyi və görüntünün dəyişdirilib-dəyişdirilmədiyi araşdırıla bilər. Əgər video montaj olunubsa, mühüm hissələri kəsilibsə və ya hadisənin konteksti aydın deyilsə, onun sübutetmə gücü zəifləyə bilər. Ən vacib məsələ isə budur: videoda görünən hərəkətin hüquqi mənasını yalnız görüntüyə baxmaqla müəyyənləşdirmək həmişə mümkün olmur.
Qanunun ən mühüm tələbi: görüntü necə əldə edilib?
Azərbaycanın Mülki Prosessual Məcəlləsinin 95-ci maddəsində səs və video yazılarla bağlı konkret qaydalar müəyyənləşdirilib. Həmin maddəyə əsasən, məhkəməyə videoyazı təqdim edən şəxs onun nə vaxt, kim tərəfindən və hansı şəraitdə çəkildiyini göstərməlidir. Daha mühüm məqam isə 95.2-ci maddədə əksini tapıb: qanunla icazə verilən hallar istisna olmaqla, gizli yolla əldə edilmiş səs və video yazılardan sübut kimi istifadə edilə bilməz. Bu o deməkdir ki, kiminsə şəxsi həyatını qanunsuz şəkildə gizli kameraya çəkmək və sonradan həmin görüntünü məhkəməyə təqdim etmək avtomatik hüquqi üstünlük yaratmır.
Cinayət kameraya düşübsə, şəxs mütləq cəzalandırılacaq?
Cinayət işlərində məsələ daha ciddi araşdırılır. Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 124-cü maddəsi sübutların anlayışını və növlərini müəyyən edir. Buraya elektron formada sübutlar da daxildir. Məcəllənin 125-ci maddəsi isə sübutların mümkünlüyünü tənzimləyir. Görüntünün həqiqiliyinə, mənbəyinə və əldə edilmə şəraitinə dair şübhələr varsa, onun qəbul edilməsi məsələsi ayrıca qiymətləndirilir. Tutaq ki, Bakıda iki nəfər arasında dava baş verib. Kamera yalnız bir şəxsin digərinə zərbə endirdiyi anı qeydə alıb. Lakin davanın necə başladığı görünmür. Belə vəziyyətdə görüntü hadisənin müəyyən hissəsini təsdiqləsə də, bütün hüquqi suallara cavab verməyə bilər. Ona görə də kamera yazısı şahid ifadələri, ekspert rəyləri və digər materiallarla birlikdə araşdırıla bilər.
Avtomobil kamerası sürücünü xilas edə bilərmi?
Azərbaycanda videoregistratorlardan istifadə edən sürücülərin sayı az deyil. Xüsusilə Bakı yollarında baş verən qəzalar zamanı belə görüntülər hadisənin mexanizmini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər. Məsələn, sürücülərdən biri qırmızı işıqda keçdiyini inkar edir, digər avtomobilin kamerası isə hadisəni qeydə alır. Belə görüntü araşdırma üçün əhəmiyyətli material ola bilər. Amma şəxsi videoregistratorla çəkilən görüntü ilə səlahiyyətli qurumların xüsusi texniki vasitələri əsasında avtomatik rəsmiləşdirilən yol hərəkəti xətalarını qarışdırmaq olmaz. Sonuncular üçün ayrıca qanuni prosedurlar nəzərdə tutulub.
WhatsApp-la göndərilən video sübutdurmu?
Ən çox rast gəlinən problemlərdən biri görüntünün yalnız sosial şəbəkələrdə və ya mesajlaşma tətbiqlərində paylaşılmış nüsxəsinin qalmasıdır. WhatsApp vasitəsilə göndərilən videonun keyfiyyəti dəyişə, ilkin fayla aid bəzi texniki məlumatlar itə bilər. Bu isə görüntünün harada və nə vaxt çəkildiyini müəyyənləşdirməyi çətinləşdirə bilər. Məsələn, mağazada oğurluq hadisəsini əks etdirən videonun yalnız on saniyəlik hissəsi paylaşılırsa, araşdırma aparan orqanlar hadisənin əvvəlini və sonunu da görmək istəyə bilərlər. Görüntünün həqiqiliyi mübahisələndirildikdə texniki ekspertizaya ehtiyac yarana bilər.
Kamera görüntüsü əlinizdədirsə, nə etməlisiniz?
Hüquq pozuntusunu əks etdirən video əldə etdikdə onu montaj etməmək, üzərinə yazı və ya musiqi əlavə etməmək, mümkün qədər ilkin faylı qorumaq vacibdir. Hadisənin tarixi, saatı, yeri və kameranın yerləşdiyi məkan barədə məlumatların saxlanılması da faydalıdır. Görüntü başqa şəxsə və ya müəssisəyə məxsusdursa, onun qanuni qaydada əldə olunması üçün aidiyyəti orqana müraciət etmək mümkündür. Ən əsası, görüntünü dərhal sosial şəbəkədə yaymaqla hüquq-mühafizə orqanına təqdim etmək eyni şey deyil. Videonun ictimailəşdirilməsi şəxsi həyatın toxunulmazlığı və digər hüquqlarla bağlı əlavə problemlər yarada bilər.
Son qərarı kamera yox, məhkəmə verir
Texnologiya inkişaf etdikcə görüntülərin saxtalaşdırılması imkanları da artır. Süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış videoların real çəkilişlərə bənzəməsi artıq ayrıca risk yaradır. Bu səbəbdən görüntünün mövcudluğu ilə onun hüquqi baxımdan etibarlı sübut olması arasında fərq var. Azərbaycan qanunvericiliyinin əsas yanaşması da məhz budur: videoyazı mühüm sübut ola bilər, lakin onun qanuniliyi, həqiqiliyi və digər materiallarla uyğunluğu yoxlanılmalıdır. Yəni kamera hər şeyi çəkə bilər, amma son sözü kamera deyil, qanun və məhkəmə deyir.
