Paşinyanın Azərbaycanla ərazi mübadiləsi təklifi birmənalı qarşılanmadı: azərbaycanlı və erməni analitiklər riskləri və mümkün variantları açıqlayıb…
Mikael Zolyan: “Ərazi mübadiləsi TRIPP layihəsini təhlükə altına salmır, əksinə, onun həyata keçirilməsinə kömək edə bilər…”
Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Azərbaycanla anklav və eksklavların bərabər sahəli ərazilərlə mübadiləsi təklifi hər iki ölkənin ekspertləri tərəfindən fərqli qiymətləndirilib. Ermənistanlı politoloqlar təşəbbüsün reallaşdırılmasını mümkün saysalar da, hüquqi prosedurlar və təhlükəsizlik məsələlərinə diqqət çəkiblər. Azərbaycanlı analitiklər isə ideyanı məntiqli hesab etsələr də, Başkəndin (“Artsvaşen”in) Ermənistanda saxlanılması təklifinə etiraz ediblər.
Moderator.az xəbər verir ki, “Kavkazskiy uzel” nəşrinin yazdığına görə, oktyabrın 14-də Nikol Paşinyan Azərbaycanla sərhəddə yerləşən anklav və eksklav məsələsinin bərabər sahəli ərazilərin mübadiləsi yolu ilə həllini təklif edib. Onun sözlərinə görə, sərhədlərin delimitasiyasından sonra hər iki tərəfdə anklavlar qalmamalı, bütün kommunikasiyalar açılmalıdır. Baş nazir bu barədə Türkmənistanda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə apardığı söhbətlərdən sonra onda yaranan ilkin təəssürata istinad edib.
Oktyabrın 15-də hökumətin iclasından sonra keçirilən brifinqdə Paşinyan hələlik konkret razılaşmanın olmadığını, lakin tərəflər arasında “anlayışın mövcud olduğunu” bildirib. O, Kərki, Barxudarlı, Sofulu, Aşağı Əskipara və Başkənd (Ermənistanın işlətdiyi adla “Artsvaşen”) kəndlərinin adlarını çəkib.
Paşinyanın sözlərinə görə, Başkənd Ermənistanın tərkibində qalmalıdır. Kəndin konfiqurasiyasının müəyyən qədər dəyişdirilməsi, onunla Ermənistanın əsas ərazisi arasında başqa dövlətə məxsus torpaq sahəsinin qalmaması da mümkün variant kimi göstərilib. Baş nazir analoji yanaşmanın sərhədin digər tərəfində də tətbiq oluna biləcəyini bildirib.
“Kavkazskiy uzel” nəşrinin hər iki ölkədən olan analitiklərlə söhbətində ərazi mübadiləsinin reallığı, hüquqi maneələr və Ermənistan ərazisindən keçməklə Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirməsi nəzərdə tutulan TRIPP marşrutuna mümkün təsirlər qiymətləndirilib. Məlum olub ki, həm Ermənistanda, həm də Azərbaycanda bu məsələyə münasibət birmənalı deyil.
Ermənistanlı ekspert: real variantdır, amma təhlükəsizlik məsələləri qalır…
Erməni politoloq Mikael Zolyan ərazi mübadiləsini real təşəbbüs hesab edir. O, beynəlxalq təcrübədə, o cümlədən postsovet məkanında buna bənzər nümunələrin olduğunu xatırladıb.
“Ərazi mübadiləsi tamamilə realdır və beynəlxalq təcrübədə bunun çoxsaylı nümunələri var. Hətta postsovet məkanında da yaxın keçmişdə Mərkəzi Asiyada — Qırğızıstanla Özbəkistan, eləcə də Tacikistanla Qırğızıstan arasında oxşar proseslərin şahidi olmuşuq. İkinci halda əvvəlcə silahlı toqquşmalar baş versə də, sonda tərəflər razılığa gəldilər”, – deyə Zolyan bildirib.
Onun fikrincə, hər iki ölkənin qanunvericiliyi ümumilikdə belə bir addıma imkan verir. Bununla belə, referendum keçirilməsi məsələsi gündəmə gələ bilər. Politoloq qeyd edib ki, dövlətin ümumi ərazisi dəyişmədiyi halda referendumun zəruri olmadığını düşünənlər də var.
“Bununla belə, siyasi baxımdan referendumun keçirilməsi son dərəcə arzuolunan olardı. Bu, qərarın hər iki tərəfdə yekun legitimlik qazanması və gələcəkdə şübhə doğurmaması üçün vacibdir”, – deyə o vurğulayıb.
Zolyan hesab edir ki, ərazi mübadiləsi TRIPP layihəsini təhlükə altına salmır, əksinə, onun həyata keçirilməsinə kömək edə bilər. Onun fikrincə, anklavların əvvəlki statusda qaytarılması Ermənistan cəmiyyətində onların qarşılıqlı mübadilə yolu ilə həllindən daha mənfi reaksiya doğurardı.
Politoloq ayrı-ayrı məsələlər üzrə kompensasiya ödənilməsini də mümkün variant kimi göstərib. O, delimitasiyanın ilk mərhələsində baş verən etirazlarla və “Vətən naminə Tavuş” hərəkatı ilə müqayisədə indiki prosesin ciddi ictimai sarsıntılara səbəb olmayacağını düşünür.
Azərbaycanlı analitik: “Başkəndin Ermənistanda saxlanılması məqsədəuyğun deyil…”
“Turan” informasiya agentliyinin analitik xidmətinin redaktoru Şahin Hacıyev Paşinyanın iki gün ərzində ərazi mübadiləsi barədə iki dəfə danışmasına diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, baş nazir oktyabrın 14-də ümumi prinsipdən danışsa da, ertəsi gün hökumətin iclasında yanaşmasının bəzi təfərrüatlarını açıqlayıb.
Bununla belə, Paşinyan xəritələr, ərazilərin sahələri və ya mübadilə sxemi təqdim etməyib. Hacıyev hansı torpaq sahələrinin birləşdirici ərazilərlə birlikdə veriləcəyinin, sərhəd xəttinin konfiqurasiyasının dəyişdirilib-dəyişdirilməyəcəyinin və ya başqa mexanizmin tətbiq olunacağının aydın olmadığını bildirib.
Analitik vurğulayıb ki, Paşinyanın açıqlamaları bütün anklavların əvvəlki sahiblərinə qaytarılması barədə razılığın əldə olunduğunu deməyə əsas vermir. Ərazilərin hüquqi baxımdan necə rəsmiləşdiriləcəyi də açıq qalır.
Hacıyev Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanın başqa ərazi müqabilində torpağın bir hissəsinin digər dövlətə verilməsinin ümumxalq səsverməsini nəzərdə tutduğunu bildirməsini də xatırladıb.
Analitikin sözlərinə görə, Ermənistanın nəzarətində Azərbaycanın əraziləri, Azərbaycanın nəzarətində isə Ermənistanın əraziləri var. Onun sadaladığı ərazilərə Qazax rayonunun Yuxarı Əskipara, Barxudarlı və Sofulu kəndləri, eləcə də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonundakı Kərki kəndi daxildir. Yuxarı Əskipara və Kərki ayrı-ayrı anklavlar, Barxudarlı ilə Sofulu isə vahid anklav təşkil edir. Azərbaycanın nəzarətində olan Ermənistan ərazisindəki kənd isə Başkənddir.
Hacıyev anklavların mövcudluğunun nəqliyyat əlaqələri, dövlət sərhədini keçmə qaydaları və geri qayıdan əhalinin təhlükəsizliyi ilə bağlı çətinliklər yaratdığını bildirib. Onun fikrincə, bu problemlər xüsusilə əvvəllər münaqişə vəziyyətində olmuş ölkələrin əhalisinin bir-birinin əhatəsində yaşayacağı şəraitdə əhəmiyyətlidir.
Başkənd, Yuxarı Əskipara və Kərki ilə bağlı hansı variant irəli sürülür?..
Şahin Hacıyev Başkəndin Ermənistanın tərkibində saxlanılması təklifini məqsədəuyğun hesab etmir. Onun sözlərinə görə, kənd Azərbaycanın Gədəbəy rayonu ərazisinin dərinliyinə doğru yerləşir və mürəkkəb relyefə malik yüksək dağlıq zonadadır.
Analitik bildirib ki, Ermənistan sərhədindən kəndin mərkəzinə qədər məsafə 7–8 kilometrdir. Ermənistandakı ən yaxın yaşayış məntəqəsindən yeni yol çəkilməsi zərurəti yaranarsa, yolun uzunluğu təxminən daha 7–8 kilometr təşkil edə bilər.
Hacıyev hesab edir ki, ərazi mübadiləsi zamanı sərhəd xəttinin yeni çıxıntılarla mürəkkəbləşdirilməsi əvəzinə, onun mümkün qədər düzləndirilməsinə üstünlük verilməlidir.
Onun təklif etdiyi variantlardan biri Başkəndin hüquqi qaydada Azərbaycana verilməsi, əvəzində isə Ermənistanın Qazax rayonundakı Yuxarı Əskipara kəndini əldə etməsidir. Analitikin fikrincə, Yuxarı Əskipara Ermənistan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır, çünki kəndin yaxınlığından Gürcüstana gedən əsas avtomobil yolu keçir.
“
Hacıyev Kərki kəndinin isə Ermənistanın nəzarətində saxlanılmasını mümkün hesab edir. Kəndin ərazisindən İrana gedən yol keçir.
Analitikin fikrincə, Sofulu və Barxudarlı Azərbaycana qaytarılmalı, bu kəndləri Azərbaycanın əsas ərazisi ilə birləşdirən torpaq sahələri də təmin edilməlidir. Onun hesablamasına görə, Kərki və Yuxarı Əskiparanın ümumi sahəsi Başkəndin və Barxudarlı ilə Sofulunu Azərbaycanın əsas ərazisinə birləşdirmək üçün tələb olunan torpaq sahələrinin cəmindən böyükdür.
Hacıyev yaranacaq sahə fərqinin sərhədin digər hissələrində delimitasiya və demarkasiya zamanı Azərbaycan üçün kompensasiya edilməsini mümkün variant kimi göstərib.
Analitik, həmçinin Azərbaycan Konstitusiyasına əsasən, ölkənin sərhədlərinin dəyişdirilməsinin yalnız referendum yolu ilə mümkün olduğunu xatırladıb.
Beləliklə, Paşinyanın təklifi anklav və eksklav probleminin qarşılıqlı güzəştlərlə həlli üçün mümkün çərçivə yaratsa da, ərazilərin dəqiq bölgüsü, sərhədlərin hüquqi statusu, referendum məsələsi və nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin təhlükəsizliyi hələ də müzakirə tələb edən əsas məsələlər olaraq qalır.
