“İsraildə əksəriyyətin sitayiş etdiyi yəhudi dini geyiminin, xüsusilə kippanın məktəblərdə qadağan olunmasından daha çox, onun tələb edilməsi və ya qorunması nümunələrinə rast gəlirik…”
“…Məktəblərin öz qaydalarında yəhudi dini geyim elementlərinin – məsələn, kippanın – istifadəsi tələb oluna bilər…”
“İsraildə dini geyimə görə işə qəbuldan imtinanın da dini ayrı-seçkilik məsələsi yarada biləcəyi qeyd olunur. İş yerində insanın dininə görə diskriminasiya etmək qadağandır…”
“İsrail parlamentinin – Knessetin – hazırkı ziyarətçi geyim kodeksində müxtəlif geyimlər qadağan edilir: şort, qısa ətək, cırıq şalvar, mayka tipli üst geyimlər və s. Lakin kippa və yəhudi dini geyimi qadağan olunan əşyalar arasında göstərilmir.
“Ayrıca Knessetə hicab taxmış müsəlman qadının və ya müsəlman kişi geyimində olan şəxsin daxil olmasına din və geyim baxımından ayrıca qadağa göstərilmir. Əsas tələb geyimin “ləyaqətli və uyğun” olmasıdır…”
“Dövlət-dini məktəblərin öz qaydalarında yəhudi dini geyim elementlərinin – məsələn, kippanın – istifadəsi tələb oluna bilər…”
“İsraildə dini geyimə görə işə qəbuldan imtinanın da dini ayrı-seçkilik məsələsi yarada biləcəyi qeyd olunur. İş yerində insanın dininə görə diskriminasiya etmək qadağandır…”
İsraildə məktəb və təhsil idarələrinə dini geyimdə – o cümlədən müsəlman hicabı, yəhudi kippası, xristian xaçı və digər dini atributlarla – daxil olmağın qadağan edildiyi barədə müxtəlif iddialara rast gəlinir. Xüsusilə “İsraildə məktəblərdə dini geyim qadağandır”, “müsəlman müəllim və şagirdlər hicabla məktəbə buraxılmır” kimi fikirlər bəzən ölkə üzrə ümumi qayda kimi təqdim olunur.
İsrail məktəblərində vahid və tam dəst formasında məktəbli forması yoxdurlakin Təhsil Nazirliyinin və məktəb rəhbərliklərinin təyin etdiyi xüsusi loqolu köynək qaydası (tila) və ümumi geyim etiketi tətbiq olunur. Geyim qaydaları məktəbin növünə (dünyəvi və ya dini) görə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
Bəs İsrail qanunvericiliyində belə bir qadağa varmı? Müsəlman şagird, tələbə və müəllimlər dini geyim məsələsində yəhudi və xristianlarla müqayisədə ayrı-seçkiliyə məruz qalırmı? İsrail dövlət qurumlarında dini geyim və dini atributların istifadəsinə qarşı ümumi dövlət siyasəti mövcuddurmu?..
Moderator.az-ın bu mövzudakı araşdırması zamanı İsrailin Əsas qanunları, Knessetin rəsmi materialları, Təhsil Nazirliyinin qaydaları və ayrı-seçkiliyə qarşı qanunvericilik nəzərdən keçirilib.
İsrail Konstitusiya və görə, həm demokratik, həm də yəhudi dövlətidir…
Öncə bir məsələni dəqiqləşdirək: İsrail dünyəvi dövlətdirmi?..
İlk növbədə mühüm hüquqi dəqiqləşdirmə aparmaq lazımdır. İsrailin vahid, yazılı Konstitusiyası yoxdur. Ölkənin konstitusion sistemi müxtəlif Əsas qanunlardan ibarətdir. İsrail Knessetinin rəsmi məlumatına görə, bu qanunlar dövlət quruluşunun və fundamental hüquqların əsaslarını müəyyən edir…
İsrail Knesseti – Əsas qanunlar və Konstitusiya…
İsrail hüququnun əsas xüsusiyyətlərindən biri ondan ibarətdir ki, ölkə öz Əsas qanunlarında “yəhudi və demokratik dövlət” kimi xarakterizə olunur. Məsələn, “İnsan ləyaqəti və azadlığı haqqında Əsas Qanun” İsrailin dəyərlərini yəhudi və demokratik dövlət kimi təsbit edir…
İnsan Ləyaqəti və Azadlığı haqqında Əsas Qanun…
2018-ci ildə qəbul edilmiş “İsrail – yəhudi xalqının milli dövləti” haqqında Əsas Qanunda da İsrail yəhudi xalqının milli dövləti kimi müəyyən edilir…
Knesset – Əsas qanunlar…
Deməli, “İsrail Konstitusiyasına görə dünyəvi dövlətdir” ifadəsi hüquqi baxımdan dəqiq deyil.
Daha doğru yanaşma budur: İsrailin vahid yazılı Konstitusiyası yoxdur; ölkənin konstitusion sistemi Əsas qanunlara söykənir və bu hüquqi sistem İsraili yəhudi və demokratik dövlət kimi müəyyən edir. Bu isə İsrailin teokratik dövlət olduğu anlamına da gəlmir. Ölkədə seçkili hakimiyyət institutları, parlament, məhkəmə sistemi və fundamental hüquqların müdafiəsi mexanizmləri mövcuddur.
Din və vicdan azadlığı necə qorunur?..
İsrail dövlətinin 1948-ci il Müstəqillik Bəyannaməsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bəyannamədə bütün vətəndaşların dinindən, irqindən və cinsindən asılı olmayaraq sosial və siyasi hüquqlarının tam bərabərliyi elan edilir. Sənəddə həmçinin din, vicdan, dil, təhsil və mədəniyyət azadlığının təmin olunacağı bildirilir…
İsrail Knesseti – Müstəqillik Bəyannaməsi…
Bu müddəalar sonrakı İsrail hüquq sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Burada bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: dini etiqad azadlığının hüquqi müdafiəsi yalnız yəhudilərə aid deyil. İsrail əhalisi arasında müsəlman, xristian, druz və digər dini icmalar da mövcuddur və hüquqi sistem dini mənsubiyyət əsasında ümumi vətəndaş hüquqlarının ləğv edilməsini nəzərdə tutmur. Başqa sözlə, hüquqi baxımdan müsəlman vətəndaşın dininə görə fundamental hüquqlardan məhrum edilməsi üçün ümumi norma yoxdur…
Bəs məktəblərdə dini geyim məsələsi necə tənzimlənir?..
Məhz burada “ümumi dövlət qadağası” ilə “konkret məktəbin daxili geyim qaydası” arasında fərq qoymaq lazımdır. İsrail Təhsil Nazirliyinin materiallarında məktəblərdə vahid geyim formasının tətbiqi nəzərdə tutulur. Məktəbin konkret geyim qaydalarının formalaşdırılmasında isə məktəb rəhbərliyi və təhsil ictimaiyyətinin rolu var. Bu o deməkdir ki, konkret məktəbdə geyimlə bağlı müəyyən məhdudiyyət mövcud ola bilər. Lakin bundan “İsrail dövlətində dini geyim qadağandır” nəticəsi çıxarmaq olmaz. Çünki İsrail təhsil sisteminin özündə müxtəlif tipli məktəblər mövcuddur. Dünyəvi məktəblərlə yanaşı, dövlət-dini məktəblər, ərəb məktəbləri və müxtəlif dini icmaların təhsil müəssisələri fəaliyyət göstərir. Hətta dövlət-dini məktəblərin öz qaydalarında yəhudi dini geyim elementlərinin – məsələn, kippanın – istifadəsi tələb oluna bilər. Bu fakt mühüm bir məqamı ortaya qoyur: İsrail məktəb sistemində dini geyimin özünə qarşı ümumi qadağa mövcud deyil…
Bəs müsəlman hicabı?..
Müsəlman şagird və müəllimlərin hicab taxması məsələsi də ayrıca ümumi milli qadağa kontekstində qiymətləndirilməlidir. Araşdırılan hüquqi mənbələrdə İsrail dövlətinin dünyəvi məktəblərində müsəlman qızların və ya müəllimələrin hicab taxmasını ölkə üzrə qadağan edən ümumi norma müəyyən edilmir. Eyni zamanda konkret məktəbin vahid geyim qaydası ilə hicab arasında mübahisə yarana bilər. Belə halda məsələ həmin məktəbin daxili qaydaları, qaydanın necə tətbiq edildiyi və onun ayrı-seçkilik yaradıb-yaratmamağı əsasında qiymətləndirilməlidir.
Bu baxımdan:
“Məktəbdə vahid forma tələb olunur” başqa məsələdir, “Müsəlmanlara hicab qadağandır” isə tamam başqa iddiadır.
İkincini təsdiqləmək üçün konkret məktəb və konkret qayda barədə ayrıca sübut tələb olunur.
Yəhudi kippa və xristian xaçı ilə müqayisədə vəziyyət necədir?..
Əldə olunan hüquqi çərçivədə İsrail dövlətinin belə bir ümumi qaydası müəyyən edilmir ki:
yəhudilər kippa taxa bilər;
xristianlar xaç taxa bilər;
amma müsəlmanlar hicab taxa bilməz.
Belə bir ümummilli hüquqi standart yoxdur. Əksinə, dini mənsubiyyətə görə ayrı-seçkiliyin qarşısını almağa yönəlmiş ümumi hüquqi prinsiplər mövcuddur.
İsrailin Əməkdə Bərabər İmkanlar haqqında Qanunu işə qəbul, əmək şəraiti, vəzifədə yüksəliş, peşə hazırlığı və işdən çıxarılma kimi məsələlərdə şəxsin dininə görə ayrı-seçkiliyi qadağan edir. Hüquqi məlumat bazasında dini geyimə görə işə qəbuldan imtinanın da dini ayrı-seçkilik məsələsi yarada biləcəyi qeyd olunur:
İşçinin dininə görə ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi – Kol Zchut (כל-זכות- Kol Zxut- “bütün hüquq”)…
Bu prinsip yalnız müsəlmanlara deyil, müxtəlif dinlərin nümayəndələrinə şamil olunur.
Müəllimlər üçün vəziyyət…
Müəllim dövlət məktəbində işləyirsə, məsələ artıq həm təhsil, həm də əmək qanunvericiliyi çərçivəsində qiymətləndirilir. Dini mənsubiyyətə görə işə qəbuldan imtina, əmək şəraitinin pisləşdirilməsi və ya digər ayrı-seçkilik halları hüquqi mübahisəyə səbəb ola bilər. Bu baxımdan müsəlman müəllimin hicab taxması, yəhudi müəllimin kippa taxması və ya xristian müəllimin dini xaç taxması faktının özünün avtomatik olaraq əmək münasibətlərinin pozulması kimi qəbul edilməsi üçün ümumi hüquqi əsas yoxdur.
Əgər konkret iş yerində dini atributa məhdudiyyət qoyulursa, bunun hüquqi əsası və tətbiq üsulu ayrıca araşdırılmalıdır…
Təhsil idarələrinə və digər dövlət qurumlarına giriş necədir?..
Eyni prinsip dövlət idarələrinə də aiddir. Açıq hüquqi mənbələrdə və dövlət qurumlarının ümumi qaydalarında vətəndaşların dini geyimdə, baş örtüyündə və ya dini atributla dövlət idarəsinə daxil olmasını ölkə üzrə qadağan edən ümumi norma aşkar edilmir. Bu baxımdan hicab, kippa, xaç və ya digər dini simvolun dövlət idarəsinə daxil olarkən öz-özlüyündə qadağan olunması barədə ümumi İsrail dövlət siyasətindən danışmaq mümkün deyil.
Əlbəttə, dövlət müəssisələrində təhlükəsizlik və konkret iş prosesinin tələbləri ilə bağlı ayrıca qaydalar ola bilər. Məsələn, müəyyən vəzifələr üçün geyim, təhlükəsizlik və ya identifikasiya tələbləri tətbiq edilə bilər. Amma bu cür konkret məhdudiyyətləri dini geyimə qarşı ümumi dövlət qadağası ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz…
Ali Məhkəmədə hicabla bağlı iş olubmu?..
Araşdırmalar göstərir ki, bəli. Bu məsələnin İsraildə hüquqi mübahisəyə çevrilməsinin tarixi nümunələrindən biri 1993-cü ildə müsəlman şagirdin hicabla məktəbə gəlməsi ilə bağlı işdir. Söhbət Nazaretdəki yunan-katolik məktəbindən gedirdi. Şagird məktəbin vahid geyim qaydası ilə ziddiyyət təşkil etdiyini düşündüyü hicabdan istifadə etmək istəyirdi. Məsələ İsrail Ali Məhkəməsinə qədər gedib çıxmışdı. Lakin bu işdən “İsrail Ali Məhkəməsi hicabı qadağan edib” nəticəsi çıxarmaq düzgün deyil. Mübahisənin mahiyyəti konkret məktəbin statusu, dini xarakteri və vahid geyim qaydaları ilə bağlı idi.
Bu fakt mühümdür: İsrail hüquq sistemində konkret məktəbin daxili qaydaları ilə ölkə üzrə dini geyim qadağasını eyni anlayış kimi təqdim etmək olmaz…
İsrailin öz təhsil sistemi dini müxtəlifliyi tanıyır…
İsrail təhsil sistemi yalnız dünyəvi yəhudi məktəblərindən ibarət deyil.
Ölkədə:
dövlət dünyəvi məktəbləri;
dövlət-dini məktəblər;
ərəb təhsil müəssisələri;
müxtəlif dini icmaların məktəbləri fəaliyyət göstərir.
Bu sistemin mövcudluğu özü göstərir ki, dini mənsubiyyət və dini təhsil İsrail təhsil və yəhudi təhsil sistemləri, o cümlədən onların xüsusiyyətləri barədə ayrıca sisteminin hüquqi reallığının bir hissəsidir.
Knessetin materiallarında ərəb və yəhudi təhsil sistemləri, o cümlədən onların xüsusiyyətləri barədə ayrıca məlumatlar təqdim olunur.
Knesset – İsraildə ərəb-yəhudi təhsil sistemi
Belə bir sistem daxilində “dövlət bütün dini geyimləri məktəblərdə qadağan edir” tezisi faktiki mənzərəyə uyğun gəlmir. Bəs İsraildə dini ayrı-seçkilik ümumiyyətlə yoxdurmu?
Burada da ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Hüquqi qadağanın mövcud olması ilə praktik həyatda heç bir ayrı-seçkilik hadisəsinin baş verməməsi eyni şey deyil.
İsraildə müxtəlif dini və milli qruplar arasında ayrı-seçkilik, bərabər imkanlar, təhsil resurs, ərəb təhsil sektorunun vəziyyəti ilə bağlı Knessetdə dəfələları və digər məsələlərlə bağlı mübahisələr mövcuddur. Məsələn, ərəb təhsil sektorunun vəziyyəti ilə bağlı Knessetdə dəfələrlə müzakirələr keçirilib.
Lakin belə problemlərin mövcudluğu avtomatik olaraq “müsəlmanların dini geyimi qadağandır” demək deyil, daxili qayda və həmin qaydanın hansı dinə mənsub şəxslərə necə tətbi.
Konkret hadisə barədə hökm vermək üçün hadisənin baş verdiyi məktəb, tarix, daxili qayda və həmin qaydanın hansı dinə mənsub şəxslərə necə tətbiq edildiyi müəyyənləşdirilməlidir…
Konkret məktəbdə kippaya məhdudiyyət qoyulması halı da olub…
2008-ci ildə Raananadakı Roi Klein məktəbində direktorun tətbiq etdiyi sərt geyim kodeksində “evdə taxılan” kippanın qadağan edilməsi barədə xəbər dərc olunmuşdu. Həmin qaydalarda hətta şagirdlərin “yəhudi” saç düzümü ilə gəlməsi tələb edilirdi. Valideynlər qaydalara etiraz etmiş, məsələ məktəb rəhbərliyi, valideynlər və şəhər təhsil qurumları arasında müzakirəyə çıxarılmışdı.
Bu nümunə xüsusilə sizin araşdırma üçün əhəmiyyətlidir. Çünki burada dini geyimin tamamilə qadağan edilməsi yox, kippanın müəyyən formasına dair məktəbdaxili məhdudiyyət söhbət mövzusudur.
Daha maraqlısı odur ki, İsrail Təhsil Nazirliyinin hazırkı izahına görə, məktəb öz geyim kodeksini müəyyən edə bilər, amma şagird məktəb formasına əməl etmədiyinə görə məktəbin ərazisinə buraxılmaya bilməz. Bu qaydalar dövlət və dövlət-dini məktəblərə də şamil olunur.
Əks nümunələr isə daha çoxdur…
İsraildə yəhudi dini geyiminin, xüsusilə kippanın məktəblərdə qadağan olunmasından daha çox, onun tələb edilməsi və ya qorunması nümunələrinə rast gəlirik.
Məsələn, Yerusəlimdəki dövlət-dini Arnona məktəbinin rəsmi geyim kodeksində oğlan şagirdlər üçün kippa və tsitsit (yəhudilikdə dörd küncü olan geyimlərin kənarlarına bağlanan, xüsusi şəkildə düyünlənmiş ritual saçaqlar və ya püsküllər) açıq şəkildə tələb olunur. Başqa bir məktəb sisteminin qaydalarında da oğlanların dini dərslər, dua və xeyir-dua zamanı kippa taxması məcburi göstərilir.
2026-cı ildə isə İsrail Təhsil Nazirliyi dövlət məktəblərində şagirdlərin məktəbdə tefillin taxmasına icazə verilməsini ayrıca qaydalarla tənzimləyib. Yəni söhbət dini praktikanın qarşısını almaqdan deyil, onun məktəbdə hansı vaxt və şəraitdə həyata keçiriləcəyinin müəyyənləşdirilməsindən gedir…
Bəs İsrail dövlət qurumlarında dini geyimə qadağa halları varmı?..
Burada daha da diqqətli olmaq lazımdır.
Bəli, ayrı-ayrı dövlət qurumlarında geyimlə bağlı məhdudiyyətlər ola bilər, lakin hazırda mövcud rəsmi materiallara əsasən İsraildə dövlət qurumlarına dini geyimlə — məsələn, hicab, kippa və ya xaçla — daxil olmağı ölkə üzrə ümumi şəkildə qadağan edən norma görünmür…
Məsələn, İsrail parlamentinin – Knessetin – hazırkı ziyarətçi geyim kodeksində müxtəlif geyimlər qadağan edilir: şort, qısa ətək, cırıq şalvar, mayka tipli üst geyimlər və s. Lakin kippa və yəhudi dini geyimi qadağan olunan əşyalar arasında göstərilmir.
Əksinə, Knesset 2025–2026-cı illərdə dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən ictimai məkanlarda yəhudi dini kimliyinin ifadəsini daha açıq qorumağı nəzərdə tutan qanun layihəsini müzakirə edib. Layihənin hazırkı variantı ictimai məkanlarda və dövlət büdcəsindən maliyyələşən müəssisələrdə dua və tefillin qoyulmasına müdaxilənin müəyyən hallarda qadağan edilməsini nəzərdə tutur. Lakin bu hələ qüvvədə olan ümumi qanun kimi təqdim edilməməlidir – 2026-cı ilin iyununda layihə hələ birinci oxunuşa hazırlıq mərhələsində idi və mətnin dəyişə biləcəyi qeyd olunurdu…
Yekun olaraq, araşdırılan hüquqi mənbələr İsraildə məktəblərdə və dövlət idarələrində dini geyimləri ümumi şəkildə qadağan edən vahid dövlət normasının mövcudluğunu göstərmir. Konkret müəssisələrdə geyim kodeksi və digər məhdudiyyətlər tətbiq oluna bilər, lakin belə qaydaların dini mənsubiyyətə görə ayrı-seçkilik yaradıb-yaratmadığı hər bir halda ayrıca qiymətləndirilməlidir. Buna görə də “İsraildə müsəlmanlara hicab, yəhudilərə kippa və xristianlara dini atributlar qadağandır” kimi ümumiləşdirilmiş iddiaları konkret hüquqi və faktiki sübut olmadan doğru hesab etmək mümkün deyil…
