Bir vaxtlar kənd təsərrüfatında yük daşıyan, su gətirən və insanların gündəlik işini asanlaşdıran eşşək son illərdə gözlənilmədən milyardlarla insanın diqqətindən kənarda qalan böyük bir beynəlxalq ticarətin mərkəzinə düşüb. Maraqlısı budur ki, bu ticarətdə əsas qiymətli məhsul nə ət, nə də süddür. Ən böyük tələbat eşşəyin dərisinədir.
Lent.az eşşək dərisinə dünyada artan tələbatın səbəblərini araşdırıb.
Eşşək dərisini bu qədər qiymətli edən nədir?
Məsələnin əsas ünvanı Çindir. Eşşək dərisindən “ejiao” adlandırılan ənənəvi məhsul hazırlanır. Bunun üçün dəridəki kollagen çıxarılaraq jelatinəbənzər maddə əldə edilir. Ejiao Çin ənənəvi təbabətində yüzillərdir istifadə olunur və son illərdə qida, içki və kosmetik məhsulların tərkibində də bazara çıxarılır.
Ejiao xüsusilə qan dövranının yaxşılaşdırılması, qanazlığı, yuxusuzluq və müxtəlif sağlamlıq problemləri ilə əlaqələndirilərək reklam edilir. Lakin bu məhsula aid bütün sağlamlıq iddialarının müasir tibbdə yetərli elmi sübutu yoxdur.
Əvvəllər ejiao daha çox varlı təbəqənin istifadə etdiyi bahalı məhsul hesab olunurdu. Çində orta təbəqənin böyüməsi, əhalinin yaşlanması və məhsulun mediada populyarlaşması isə ona tələbatı kəskin artırıb. Reuters-in məlumatına görə, ejiaonun 500 qramının qiyməti təxminən on il ərzində 100 yuandan 2986 yuana qədər yüksəlib.
İldə təxminən 6 milyon eşşək
Problemin miqyasını göstərən ən diqqətçəkən rəqəm budur: hesablamalara görə, ejiao sənayesinin ehtiyacını ödəmək üçün hər il təxminən 5,9 milyon eşşək dərisi tələb olunur. Dünya Baytarlıq Assosiasiyası qlobal eşşək sayını təxminən 53,4 milyon baş qiymətləndirib.
Yəni hər il tələb olunan dəri sayı dünya eşşək populyasiyasının onda birindən də çoxuna bərabərdir.
Üstəlik, eşşəyi toyuq, donuz və ya digər sürətlə çoxalan təsərrüfat heyvanları kimi qısa müddətdə yetişdirmək mümkün deyil. Dişi eşşəyin hamiləliyi təxminən 11-14,5 ay davam edir və adətən bir bala doğulur. Buna görə də kəsilən milyonlarla heyvanın yerini sürətlə doldurmaq mümkün olmur.
Çində eşşəklər azaldı, gözlər Afrikaya çevrildi
Çinin özündə də eşşəklərin sayı kəskin azalıb. 1992-ci ildə ölkədə təxminən 11 milyon eşşək olduğu halda, sonrakı onilliklərdə bu göstərici 2 milyondan aşağı düşüb. Yerli ehtiyat tələbatı ödəmədiyindən tədarükçülər Afrika və Cənubi Amerika ölkələrinə üz tutublar.
Bu isə xüsusilə Afrika kəndlərində gözlənilməz sosial problem yaradıb. Çünki bir çox ailə üçün eşşək sadəcə heyvan deyil: onunla su və məhsul daşınır, torpaq işləri görülür, bazara yük aparılır.
Dərinin qiymətlənməsi eşşək oğurluğunu və qanunsuz ticarəti də gəlirli sahəyə çevirib. Heyvanı oğurlanan kəndli təkcə bir eşşəyi deyil, faktiki olaraq gündəlik nəqliyyat və əmək vasitəsini itirir.
Afrika İttifaqı müdaxilə etdi
Vəziyyət o həddə çatıb ki, 2024-cü ildə Afrika İttifaqı eşşəklərin dərisi üçün kəsilməsi və dəri ticarətinin qarşısının alınmasına yönəlmiş qitə miqyaslı qərarı dəstəkləyib. Araşdırmalarda ejiao istehsalının ildə 4-5 milyon və daha çox dəri tələb etməsinin qlobal eşşək populyasiyasına ciddi təzyiq yaratdığı vurğulanır.
Ancaq qadağa problemin avtomatik bitməsi demək deyil. Yüksək gəlir və böyük tələbat qaçaqmalçılıq riskini saxlayır. Müxtəlif ölkələrdə başqa məhsul adı altında gizlədilən eşşək dərisi yüklərinin aşkarlanması halları da qeydə alınıb.
Bəs Azərbaycan?
Azərbaycanda eşşək tarixən xüsusilə dağlıq və kənd ərazilərində yükdaşıma və təsərrüfat işlərində istifadə olunub. Lakin kənd təsərrüfatının mexanikləşməsi, avtomobil yollarının genişlənməsi və kiçik texnikanın yayılması bu heyvanlara əvvəlki ehtiyacı azaldıb. Azərbaycanla bağlı açıq rəsmi statistikada eşşək dərisinin ejiao sənayesi üçün genişmiqyaslı ixracına dair təsdiqlənmiş məlumat yoxdur. Buna görə, Azərbaycanı bu beynəlxalq ticarətin mühüm tədarükçüsü kimi təqdim etmirlər. Bununla belə, dünya bazarında milyonlarla eşşək dərisinə tələbatın mövcudluğu Azərbaycan üçün də diqqətə alınmalı məsələdir. Xüsusilə heyvanların mənşəyi məlum olmadan kəsilməsi, dərinin qeyri-rəsmi yollarla toplanması və ixracı kimi ehtimallar ciddi baytarlıq və gömrük nəzarəti tələb edən sahələrdir.
Əslində eşşək dərisi ətrafında yaranan bu bazar qlobal ticarətin ən qəribə nümunələrindən biridir: bir ölkədə qədim ənənəvi məhsula artan tələbat minlərlə kilometr uzaqda yaşayan kəndlinin gündəlik həyatına qədər təsir göstərə bilir. Dünənədək ucuz təsərrüfat heyvanı hesab edilən eşşəyin dərisi bu gün elə qiymətli xammala çevrilib ki, onun uğrunda qitələrarası qanunsuz ticarət şəbəkələri belə formalaşıb.
