Valideynlər uşaqlarına özlərinin vaxtilə məhrum olduqları hər şeyi verməyə çalışarkən bəzən ifrata varırlar. Bahalı oyuncaqları kreditlə almaq, uşağı ev işlərindən uzaq tutmaq və ona qəti şəkildə “yox” deməmək nəticədə minnətdar və xoşbəxt insan əvəzinə, hər şeyin onun ətrafında fırlanmalı olduğuna inanan ərköyün uşaq formalaşdıra bilər.
Bunu klinik psixoloq və uşaq neyropsixoloqu Kira Makarova bildirib.
Onun sözlərinə görə, tərbiyədə ən ciddi səhvlərdən biri valideynlərin öz uşaqlıqlarında yaşadıqları məhrumiyyətləri övladları vasitəsilə kompensasiya etməyə çalışmalarıdır. Mütəxəssis bildirir ki, uşağa istədiyi hər şey alındıqda o, sərhədləri anlamaqda çətinlik çəkir. Psixologiyada belə vəziyyətlər bəzən “uşaq-bədheybət” anlayışı ilə xarakterizə olunur. Bu halda ailənin bütün həyatı uşağın istəklərinə uyğun qurulur.
Psixoloqun fikrincə, ailə müəyyən iyerarxiyaya malik sistemdir və uşaq bu sistemin ən yuxarı pilləsində olmamalıdır. Ailənin rifahını təmin edən və onun məsuliyyətini daşıyan böyüklər əsas mövqedə dayanmalıdırlar. Əks halda, yeniyetməlik dövründə uşaqlar böyüklərin davranışlarına tam nəzarət etməyə çalışa bilərlər.
Uşağın eqoizmini qiymətləndirərkən onun yaşını da nəzərə almaq vacibdir. Üç yaşadək uşaqlar başqalarının sərhədlərinə həssas olmaya bilərlər. Lakin üç yaşdan sonra onlar qaydaları mənimsəməyə başlamalıdırlar. Yeddi yaş böhranı isə eqosentrizmin aradan qaldırılmasında mühüm mərhələ hesab olunur. Bu proses düzgün keçmədikdə problemlər məktəb dövründə özünü göstərə bilər. Belə uşaqlar həmyaşıdları tərəfindən kənarlaşdırıla, hətta bullinqə məruz qala bilərlər.
Makarova manipulyativ davranışların formalaşmasında əsas amillərdən birinin valideynlərin qeyri-sabit və ziddiyyətli tələbləri olduğunu vurğulayıb. Bu gün icazə verilən bir şeyin sabah qadağan olunması uşağın qaydaların əslində mövcud olmadığını düşünməsinə və valideynləri manipulyasiya etməsinə səbəb ola bilər.
Həddindən artıq himayə də uşağın inkişafına mane ola bilər. Valideynlər uşaqları bütün çətinliklərdən qoruduqda onların müstəqillik və məsuliyyət hissinin formalaşmasına mane olurlar. Nəticədə uşaqda “zövq mənim haqqımdır, məsuliyyət isə böyüklərin işidir” düşüncəsi yarana bilər.
Psixoloq qiymətlərə görə uşağa pul mükafatı verməyi də yanlış yanaşma hesab edir. Bu halda uşaq qiymətin valideyn üçün vacib olduğunu anlayaraq gələcəkdə bundan şantaj vasitəsi kimi istifadə edə bilər.
Makarova valideynlərə uşağı istehlakçı mövqeyində böyütməmək üçün ardıcıl qaydalar müəyyənləşdirməyi, uşağı ailə iyerarxiyasının zirvəsinə qoymamağı, onun müəyyən çətinliklərlə özü üzləşməsinə imkan verməyi və əşyalar əvəzinə ona daha çox diqqət göstərməyi tövsiyə edir.
