Valideynlər uşaqları təhlükələrdən qorumaq üçün onlara müxtəlif qadağalar qoyurlar. İsti əşyaya toxunmamağı, qar yeməməyi və ya böyüklərin sözünü kəsməməyi öyrətmək vacibdir. Lakin psixoloqlar bildirirlər ki, məktəbəqədər yaş dövründə elə davranışlar var ki, onları tamamilə qadağan etmək uşağın gələcək şəxsiyyətinin formalaşmasına mənfi təsir göstərə bilər.
Mütəxəssislər bunu “üç azadlıq” adlandırırlar.
Qəzəblənmək hüququ
Psixoloqların fikrincə, qəzəb hər bir insan üçün təbii emosiyadır. Uşağa “qəzəblənmə” və ya “dərhal sakitləş” demək əvəzinə, onun hisslərini qəbul etmək daha faydalıdır. Məsələn, “Sənin hirsləndiyini görürəm. Gəl birlikdə bu hissi başqa cür ifadə edək” kimi yanaşma uşağın emosiyalarını sağlam şəkildə idarə etməsinə kömək edir. Ancaq bu, aqressiv davranışın qəbul edilməsi demək deyil.
Uşaq başqasını vurursa, ona vurmağın düzgün olmadığı izah edilməli, qəzəbini yastığı döymək, rəsm çəkmək və ya başqa təhlükəsiz üsullarla ifadə etməsi təklif olunmalıdır. Yəni qadağa hissə deyil, davranışa aid olmalıdır.
“Yox” demək hüququ
Psixoloqlar hesab edirlər ki, uşaq yeməkdən, qucaqlaşmaqdan və ya oynamaqdan imtina edə bilər. Valideynlər onun sərhədlərinə hörmət etdikdə uşaq öz fikrini ifadə etməyi və şəxsi sərhədlərini qorumağı öyrənir.
Əlbəttə, sağlamlıq və təhlükəsizliklə bağlı vacib qaydalar istisna təşkil edir. Məsələn, dərman qəbul etmək və ya təhlükəli vəziyyətdən uzaqlaşmaq kimi hallarda böyüklərin müdaxiləsi vacibdir.
Darıxmağa imkan vermək
Mütəxəssislər deyirlər ki, uşağın hər dəqiqəsini əyləncə ilə doldurmağa ehtiyac yoxdur. Bəzən darıxmaq onun təxəyyülünü, yaradıcılığını və müstəqil oyun qurmaq bacarığını inkişaf etdirir.
Bundan əlavə, təsadüfən stəkan sındırmaq və ya kiçik səhvlər etmək də öyrənmə prosesinin bir hissəsidir. Hər xırda uğursuzluğa görə uşağı sərt şəkildə danlamaq əvəzinə, baş verən hadisədən nəticə çıxarmağa kömək etmək daha faydalıdır.
Uşaq qəzəblənib başqasını vurarsa nə etmək lazımdır?
Belə vəziyyətdə vurmağa qəti şəkildə icazə verilməməlidir. Valideyn sakit şəkildə “İnsanları vurmaq olmaz, amma qəzəblənmək normaldır” deyərək uşağa hisslərini başqa yollarla ifadə etməyi öyrədə bilər. Bu yanaşma həm sərhədləri qoruyur, həm də emosiyaların boğulmasının qarşısını alır.
Əvvəllər bu hissləri qadağan etmisinizsə…
Psixoloqlar bildirirlər ki, narahat olmağa ehtiyac yoxdur. Valideyn öz davranışını dəyişərək uşağa belə deyə bilər: “Əvvəllər qəzəblənməyinə icazə vermirdim, amma indi başa düşürəm ki, hisslərini mənimlə bölüşə bilərsən”.
Uşaqlar səmimi üzrxahlığı və dəyişən münasibəti başa düşə bilirlər.
İntizam necə olmalıdır?
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, intizam emosiyaların qadağan edilməsi deyil, aydın və sabit qaydaların olmasıdır. Məsələn, “Biz insanları vurmuruq, amma qəzəblənə bilərik” kimi qaydalar uşağın həm emosiyalarını qəbul etməsinə, həm də davranışına nəzarət etməsinə kömək edir.
Uşağın “yox” demək hüququna nə vaxt hörmət etmək lazımdır?
Psixoloqlar hesab edirlər ki, uşaq danışmağa başladığı dövrdən, təxminən iki yaşından etibarən onun sadə seçimlərinə və “yox” cavabına hörmətlə yanaşmaq vacibdir. Bu, gələcəkdə özünə inamlı və sağlam sərhədlər qura bilən şəxsiyyət formalaşmasına müsbət təsir göstərir.
