Yay aylarında avtomobil çoxları üçün rahatlıq vasitəsidir: istirahətə gedirik, uzun yola çıxırıq, kondisionerin sərinliyində istidən qorunmağa çalışırıq. Amma elə bu mövsümdə avtomobilin daxilində və texniki sistemlərində təhlükəli proseslər daha sürətlə baş verir.
Günəş altında saatlarla qalan maşın təkcə salonu qızdırmır, həm də təkərlərə, akkumulyatora, mühərrikə, elektrik naqillərinə, şüşələrə və hətta salonda saxlanılan əşyalara təsir edir. Yayda avtomobilin təhlükəli vəziyyətə düşməsi bəzən qəfil baş vermir; əksinə, xırda səhlənkarlıqlar günlər və həftələr ərzində yığılır, sonra isə bir anda sürücünü yolda qoyur.
Ən böyük təhlükələrdən biri avtomobil salonunun qısa müddətdə həddindən artıq qızmasıdır. ABŞ Milli Avtomobil Yolları Hərəkət Təhlükəsizliyi Administrasiyası bildirir ki, avtomobilin iç temperaturu cəmi 10 dəqiqəyə təxminən 20 dərəcə Fahrenheit arta bilər və pəncərəni azca açıq saxlamaq və ya kölgədə park etmək bu riski ciddi şəkildə azaltmır. Uşaqların bədən temperaturu böyüklərlə müqayisədə 3-5 dəfə daha tez yüksəlir, ona görə də isti maşında qısa müddət belə həyati təhlükə yarada bilər.
Bu səbəbdən yayda avtomobil heç vaxt “bir neçə dəqiqəlik dayanacaq” kimi düşünülməməlidir. Mağazaya tez girib çıxmaq, yanacaqdoldurma məntəqəsində qısa fasilə vermək, kimsəni maşında gözlətmək adi görünə bilər, amma günəş altında qalan salon istixana effekti yaradır. Oturacaqlar, sükan, təhlükəsizlik kəmərinin metal hissələri, uşaq oturacağı və ön panel qısa müddətdə əl yandıracaq qədər qıza bilər. Bu, təkcə narahatlıq deyil, yanıq, huşsuzluq və istilik vurması riski deməkdir. Avtomobildə uşaq, yaşlı insan və ya heyvan saxlamaq isə yay aylarında ən ağır nəticələrə səbəb ola biləcək təhlükəli davranışdır.
İsti havada avtomobilin texniki hissələri də əlavə yüklənir. Mühərrik soyutma sistemi düzgün işləmirsə, radiator çirkli və ya maye səviyyəsi aşağıdırsa, avtomobil tıxacda və ya uzun yolda tez qıza bilər. Xüsusilə kondisioner daim işləyirsə, mühərrikin üzərinə düşən yük artır. Sürücü temperatur göstəricisinə fikir vermədikdə, sadə nasazlıq bahalı mühərrik probleminə çevrilə bilər. Yayda kapotun altındakı rezin borular, kəmərlər və birləşmələr də daha tez köhnəlir. Agentlik yay sürüşü üçün tövsiyələrində rezin kəmər və şlanqlarda çat, şişmə, kəsik və aşınma izlərinin yoxlanmasını vacib sayır.
✓ Təkərlər yay təhlükələrinin başqa bir əsas mənbəyidir. Asfaltın temperaturu bəzən havadan xeyli yüksək olur. Bu şəraitdə təkər daxilində təzyiq artır, köhnə və ya zədələnmiş rezin daha çox yüklənir. Əgər avtomobil həddindən artıq yüklənibsə, təkərin yan hissələrində çatlar varsa, protektor yeyilibsə və təzyiq normadan kənardadırsa, partlama riski yüksəlir. Yüksək sürətlə hərəkət zamanı təkərin sıradan çıxması isə avtomobilin idarəetmədən çıxmasına səbəb ola bilər. Buna görə yayda təkərlərə sadəcə “hava var” gözü ilə baxmaq kifayət deyil. Onların istehsal tarixi, protektor dərinliyi, yan divardakı çatlar və təzyiq mütəmadi yoxlanmalıdır.
Akkumulyator da isti havanın ən çox zərər vurduğu hissələrdəndir. Bir çox sürücü batareya problemlərini yalnız qışla əlaqələndirir, amma yüksək temperatur akkumulyator mayesinin buxarlanmasını sürətləndirə, daxili hissələrdə aşınmanı artıra və elektrik sistemində zəiflik yarada bilər. AAA-nın avtomobil baxımı ilə bağlı tövsiyələrində yay istisinin akkumulyator, təkər, soyutma sistemi və elektrik sisteminə zərər verə biləcəyi vurğulanır.
Yayda avtomobil yanğınları ilə bağlı risklər də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Yanacaq sızması, nasaz elektrik naqilləri, keyfiyyətsiz əlavə avadanlıqlar, həddindən artıq qızan mühərrik və baxımsız kondisioner sistemi təhlükəli kombinasiyaya çevrilə bilər. Uzun müddət birbaşa günəş altında qalan avtomobildə salondakı bəzi əşyalar da risk yaradır. Aerozol balonları, alışqanlar, elektron cihazlar, litium-ion batareyalı avadanlıqlar, bəzi kosmetik vasitələr, dərmanlar və qazlı içki qabları yüksək temperaturda deformasiyaya uğraya, sızdıra, şişə və ya partlaya bilər. Son yay təhlükəsizliyi xəbərdarlıqlarında elektron cihazlar, aerozol sprey, dərman və qida məhsullarının isti avtomobildə saxlanılmaması tövsiyə olunur.
Avtomobilin salonunda saxlanılan adi su butulkası belə bəzən problem yarada bilər. Günəş şüası şəffaf plastikdən keçərək müəyyən nöqtəyə fokuslana, salondakı materialların qızmasına təsir edə bilər. Bundan əlavə, isti mühitdə plastik qabların keyfiyyəti pisləşə, içki dadını və təhlükəsizliyini itirə bilər. Dərmanlar isə temperatur rejiminə daha həssasdır. Maşında qalan dərmanın təsiri zəifləyə və ya saxlanma şərtlərinə uyğun olmadığı üçün istifadə üçün yararsız hala düşə bilər. Buna görə yayda avtomobil şəxsi əşyalar üçün anbar kimi istifadə edilməməlidir.
Kondisioner yayda rahatlıq yaratsa da, onun nasazlığı sürücünü çətin vəziyyətə sala bilər. Kondisioner zəif soyudursa, sistemdə qaz azlığı, filtrin tutulması və ya kompressor problemi ola bilər. Bəzən sürücülər bunu ciddi qəbul etmir, amma isti havada salonun soyumaması sürücünün diqqətinə, reaksiyasına və ümumi vəziyyətinə təsir edir. Yorğunluq, susuzluq, başgicəllənmə və əsəbilik sükan arxasında qəza riskini artırır. Xüsusilə uzun yolda sürücü həm özünü, həm də avtomobili nəzarətdə saxlamalıdır. Maşının texniki vəziyyəti ilə insanın fiziki vəziyyəti yayda bir-birindən ayrı düşünülməməlidir.
Şüşə və kuzov hissələri də yaydan zərər görə bilər. Ön şüşədə kiçik çat varsa, temperatur fərqi onu böyüdə bilər. Məsələn, avtomobil saatlarla günəş altında qaldıqdan sonra kondisioneri maksimum soyuqda işə salmaq şüşəyə ani istilik fərqi yaradır. Bu isə çatın genişlənməsinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda günəş şüaları boya qatını soldurur, salon plastiklərini sərtləşdirir, dəri və süni dəri oturacaqlarda çatlar yaradır. Bunlar ilk baxışda kosmetik problem kimi görünür, amma uzun müddətdə avtomobilin dəyərinə və təhlükəsizlik elementlərinin vəziyyətinə təsir edə bilər.
Yayda təhlükəli vəziyyətə düşməmək üçün sürücülər avtomobilə mövsümi baxışı vərdişə çevirməlidir. Soyutma mayesi, mühərrik yağı, əyləc mayesi, təkər təzyiqi, ehtiyat təkər, akkumulyator, kəmərlər, şlanqlar, kondisioner filtri və elektrik sistemi yoxlanmalıdır. Uzun yola çıxmazdan əvvəl “maşın işləyir, deməli problem yoxdur” düşüncəsi kifayət etmir. Çünki yay nasazlığı çox vaxt avtomobil artıq yolda, tıxacda və ya magistralda qaldıqda üzə çıxır.
Ən sadə qaydalar isə həyati əhəmiyyət daşıyır: avtomobildə uşaq və heyvan tək buraxılmamalı, salonda alışqan, aerozol, elektron cihaz, dərman və tez xarab olan qida saxlanılmamalı, maşın mümkün qədər kölgədə park edilməli, günəşlikdən istifadə olunmalı, uzun yolda fasilələr verilməli və temperatur göstəricisinə daim nəzarət edilməlidir. Qeyri-adi qoxu, tüstü, zəif işə düşmə, kondisionerin səmərəsizliyi, təkərdə səs və ya vibrasiya hiss edilərsə, bunu “sonra baxaram” deyib təxirə salmaq olmaz.
Yayda avtomobil təhlükəli vəziyyətə bir anda deyil, çox vaxt diqqətsizliyin nəticəsində gəlir. İsti hava texnikanı sınağa çəkir, sürücünün səbrini azaldır, salonda saxlanılan əşyaları risk mənbəyinə çevirir. Ona görə də yay mövsümündə avtomobilə münasibət dəyişməlidir: o, sadəcə nəqliyyat vasitəsi deyil, yüksək temperatur altında işləyən mürəkkəb mexanizmdir. Bu mexanizmə vaxtında baxılmasa, rahat səyahət qəfil təhlükəyə, kiçik nasazlıq isə böyük hadisəyə çevrilə bilər.
