4 oktyabr – Ümumdünya Heyvanların Mühafizəsi Günüdür. Bu tarixdə heyvanların elmi tədqiqatlarda istifadəsi də müzakirə mövzularından birinə çevrilir.
Müasir elm heyvanlar üzərində aparılan təcrübələrdən tamamilə imtina etməyə hazırdırmı? Daha humanist və eyni zamanda daha etibarlı alternativlər varmı?
Biotibbi tədqiqatlarda bu məsələyə iki fərqli yanaşma mövcuddur.
Klassik yanaşmanın tərəfdarları hesab edirlər ki, canlı orqanizmdə orqanların qarşılıqlı fəaliyyəti, immun sistemi və dərmanların orqanizmdə sorulması, paylanması və xaric edilməsi kimi mürəkkəb prosesləri yalnız bütöv canlı üzərində öyrənmək mümkündür.
Lakin heyvan modellərinin insan orqanizmini nə dərəcədə dəqiq əks etdirməsi də ciddi suallar doğurur. 2024-cü ildə aparılan geniş araşdırmalardan birində heyvan sınaqlarından uğurla keçən tibbi texnologiya və preparatların yalnız təxminən 5 faizinin sonradan insanlarda istifadəyə təsdiq aldığı bildirilib.
Heyvan və insan orqanizmi arasındakı fərqlərin ağır nəticələrə səbəb olduğu hallar da məlumdur. Məsələn, 1999-cu ildə bazara çıxarılan və sonradan on minlərlə infarkt və insult hadisəsi ilə əlaqələndirilən ağrıkəsici dərman heyvanlar üzərində aparılan sınaqlarda təhlükəsiz görünmüşdü.
2006-cı ildə Böyük Britaniyada TGN1412 preparatının klinik sınaqları isə daha bir ciddi nümunə oldu. Altı sağlam könüllüdə preparatın tətbiqindən qısa müddət sonra ağır immun reaksiyası və çoxsaylı orqan çatışmazlığı əlamətləri yarandı. Halbuki preparat bundan əvvəl meymunlar üzərində, insanlara verilən dozadan dəfələrlə yüksək dozada sınaqdan keçirilmiş və ciddi yan təsir qeydə alınmamışdı.
Mütəxəssislər xüsusilə xərçəng tədqiqatlarında heyvan modellərinin məhdudiyyətlərinə diqqət çəkirlər. İnsan şişlərinin siçanlara köçürülməsi zamanı çox vaxt immun sistemi zəiflədilmiş heyvanlardan istifadə olunur. Halbuki insanlarda xərçəng immun sisteminin aktiv olduğu mürəkkəb bioloji mühitdə inkişaf edir.
Bu səbəbdən son illərdə heyvan sınaqlarını əvəz edə biləcək texnologiyalara maraq artır. Onların arasında “orqan-çip” və “bədən-çip” sistemləri, 3D-orqanoidlər, süni intellekt əsasında yaradılan “rəqəmsal əkizlər” və insan hüceyrələrindən hazırlanmış müxtəlif bioloji modellər var.
Bu texnologiyalar insanın qaraciyər, böyrək, ürək və digər toxumalarını laboratoriya şəraitində bir sistemdə birləşdirərək dərmanların orqanizmə təsirini daha real şəkildə modelləşdirməyə imkan verir.
Məsələn, alimlər insan hüceyrələrindən yetişdirilmiş beyin orqanoidlərini digər toxumalarla birləşdirərək onların elektrik siqnallarına necə reaksiya verdiyini öyrənirlər. “DishBrain” layihəsində isə yüz minlərlə canlı neyron elektrodlarla birləşdirilib və onların sadə kompüter oyununun idarə olunmasında istifadə edilməsi mümkün olub.
Digər istiqamət isə konkret xəstənin hüceyrələrindən mini-orqanların yetişdirilməsidir. Bu yanaşma gələcəkdə dərmanların məhz həmin pasiyent üçün necə işləyəcəyini əvvəlcədən müəyyənləşdirməyə imkan verə bilər.
ABŞ-də 2022-ci ildə qəbul edilən FDA Modernization Act 2.0 da alternativ metodların tətbiqi baxımından mühüm addım hesab olunur. Qanun yeni dərmanların təsdiqi üçün heyvan sınaqlarını bütün hallarda məcburi tələb kimi nəzərdə tutan əvvəlki yanaşmanı dəyişdirərək alternativ preklinik metodların istifadəsinə yol açıb.
Bununla belə, elm hazırda siçan, siçovul və digər laboratoriya heyvanlarından tamamilə imtina etmək mərhələsində deyil. Əsas istiqamət “3R” prinsipi – heyvanların əvəzlənməsi (Replacement), sayının azaldılması (Reduction) və şəraitinin yaxşılaşdırılması (Refinement) üzərində qurulur.
Yəni yaxın perspektivdə söhbət heyvan təcrübələrinin bir gündə tam dayandırılmasından deyil, onları insan biologiyasını daha dəqiq modelləşdirən texnologiyalarla mərhələli şəkildə əvəz etməkdən gedir.
