Bir şəhər eyni anda hər şey ola bilərmi?
Həm sənaye mərkəzi, həm turizm şəhəri, həm böyük ticarət qovşağı, həm tələbə şəhəri, həm elm, həm də mədəniyyət paytaxtı?
Kağız üzərində bu mümkündür. Hətta ilk baxışda çox cəlbedici görünür. Amma şəhərlər kağız üzərində yaşamır. Şəhərlərin də insan kimi ruhu olur və o ruh bəzən bir-birinə zidd arzuların ağırlığını daşıya bilmir.
Mən son illər müxtəlif şəhərlərə baxdıqca bunu daha aydın hiss etməyə başlamışam. Şəhərlər də insanlar kimidir: hamıya bənzəməyə çalışanda öz simasını itirirlər.
Sənaye ilə turizm arasındakı ziddiyyət bəlkə də ən açıq olanıdır. Sənaye sürət, logistika, səs-küy və istehsal tələb edir. Turizm isə sakitlik, estetika və nəfəs alma hissi istəyir. Heç kim ağır metallurgiya zavodunun kölgəsində dəniz kənarında istirahət etmək istəməz. Münhen kimi istisnalar var, əlbəttə. Amma Münhen bunu təsadüfən bacarmayıb. Almanlar sənayeni şəhərin ruhunu dağıtmayacaq şəkildə şəhərdən uzaqda və yüksək texnologiyalı formada qurublar. Orada zavod şəhərin mərkəzinə hücum etmir.
Eyni ziddiyyəti tələbə şəhərlərində də görmək mümkündür. Elm və tələbə həyatı müəyyən sadəlik tələb edir. Kirayələrin əlçatan olması, küçələrin nəfəs alması, gənclərin şəhərin mərkəzindən sıxışdırılıb çıxarılmaması lazımdır. Amma şəhər eyni anda həm lüks turizm, həm də iri ticarət mərkəzinə çevriləndə qiymətlər yüksəlir, həyat bahalaşır və tələbə ruhu şəhərdən çəkilir. London və Nyu York buna yaxşı nümunədir. Oralarda hələ universitetlər var, amma əvvəlki mənada “tələbə şəhəri ruhu” artıq hiss olunmur. Yerini bahalı diplom sənayesi tutur.
Mədəniyyətlə praqmatizm arasında da görünməz bir müharibə gedir. Şəhərin bir hissəsi qədim binanı qorumaq istəyir, digər hissəsi isə həmin yerdə daha gəlirli ticarət kompleksi görür. Bir tərəf yaddaşı qorumağa çalışır, digər tərəf kvadratmetr hesablayır. Müasir şəhərlərin dramı bir az da budur.
Dünyanın böyük şəhərləri bu problemi çoxdan anlayıb. İstanbul, Berlin, Seul kimi şəhərlər funksiyaları bir-birindən ayıraraq yaşayırlar. Sənaye şəhərin kənarına çəkilir. Tarixi mərkəz qorunur. Universitetlər ayrıca kampus məkanları yaradır. Çünki şəhər idarəçiliyi anlayır ki, hər şeyi eyni nöqtəyə yığmaq xaos yaradır.
Əslində dünyanın ən məşhur elm və mədəniyyət şəhərlərinə baxmaq kifayətdir ki, məsələ aydınlaşsın.
Oksford təsadüfən Oksford olmayıb. Şəhər öz “təhsil brendini” qorumaq üçün sənaye inkişafını şüurlu şəkildə məhdudlaşdırıb. Heydelberq də eyni yolu seçib. Orada insan hiss edir ki, şəhər sanki elmə xidmət etmək üçün qurulub. Universitet qüllələri, kitabxanalar, sakit küçələr… Şəhər düşünməyə imkan verir. Kioto isə daha da radikal seçim edib. Yaponiyanın qədim ruhunu qorumaq üçün binaların hündürlüyünü, rəngini, hətta vizual harmoniyasını belə sərt qaydalarla tənzimləyir. Onlar sənayeni Osakaya veriblər, özlərinə isə yaddaşı saxlayıblar.
Bu şəhərlər bir həqiqəti çox erkən anlayıblar: şəhərin də xarakteri olur.
Əgər bir şəhər eyni anda bütün rolları oynamağa çalışırsa, bir müddət sonra daxili enerjisi parçalanır. Çünki elm sakitlik və dərinlik istəyir. Ticarət isə sürət tələb edir. Mədəniyyət yaddaşı qorumağa çalışır, sənaye isə köhnəni söküb yenisini qurmaq istəyir. Turizm estetika axtarır, logistika isə funksionallıq.
Bütün bunlar eyni nöqtədə toqquşanda şəhər yorulur.
Bakıda keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun əsas mənası da əslində burada başlayır. XXI əsrin əsas suallarından biri artıq budur: şəhərlər nə üçün qurulur? İnsan üçünmü? Kapital üçünmü? Avtomobil üçünmü? Statistik inkişaf göstəriciləri üçünmü?
Müasir urbanistika artıq yalnız bina tikmək məsələsi deyil. Bu, həyat fəlsəfəsi seçimidir.
Mən bəzən Bakının hansı şəhər olmaq istədiyini anlaya bilmirəm. Şəhər sanki eyni anda hər tərəfə qaçır. Bir küçədə tarix qorunmağa çalışılır, digər küçədə şüşə və beton yüksəlir. Bir tərəfdə universitetlər sıxılır, digər tərəfdə ticarət mərkəzləri böyüyür. Şəhər böyüyür, amma nəfəsi daralır.
Bakı həm sənaye şəhəri olmaq istəyir, həm turizm mərkəzi, həm böyük ticarət platforması, həm də elm və tələbə şəhəri. Nəticədə isə tıxac artır, kirayələr yüksəlir, ekoloji gərginlik dərinləşir və şəhərin ritmi ağırlaşır.
Bəlkə də problem ondadır ki, biz şəhəri bir orqanizm kimi deyil, layihələr toplusu kimi görürük.
Halbuki şəhər sadəcə yolların, binaların və körpülərin cəmi deyil. Şəhər insanın daxili vəziyyətini də formalaşdırır. Səs-küylü və aqressiv şəhərlər zamanla insanın düşüncə tərzini də dəyişir. Dərinlik azalır, sürət artır. İnsanlar bir-birini eşitməməyə başlayır.
Mən həmişə düşünmüşəm ki, ideal şəhər ilk növbədə insanın düşünə bildiyi şəhərdir.
Bəlkə də buna görə mənim üçün dünyanın ən gözəl şəhərləri göydələnləri ən çox olan şəhərlər deyil. Kitabxanalarının işığı gecə sönməyən şəhərlərdir.
Çünki şəhərin həqiqi gücü betonunda deyil, yaratdığı düşüncə atmosferindədir.
Şəhərlər əvvəlcə xəritədə deyil, insanın zehnində qurulur.
Əgər bir şəhər nə olmaq istədiyini bilmirsə, sonunda hər şeyə bənzəyir, amma heç nəyə çevrilə bilmir.
