İranın cənub-şərqində, Zaqros dağları ilə Makran tektonik zonalarının qovuşduğu ərazinin dərinliklərində Yer qabığının və mantiyanın geoloji quruluşunda iki nəhəng qırılma aşkarlanıb. Alimlər hesab edirlər ki, bu proses qədim okeanın yoxa çıxması ilə bağlıdır və gələcəkdə regionun geoloji mənzərəsini dəyişə bilər.
Beynəlxalq tədqiqatçıların araşdırması noyabrın 4-də nüfuzlu “Nature Geoscience” jurnalında dərc olunub.
Çin Elmlər Akademiyasının Geologiya və Geofizika İnstitutunun alimlərinin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq komanda 2017–2018-ci illərdə toplanmış seysmik məlumatları təhlil edərək Yer mantiyasının üçölçülü modelini hazırlayıb. Təxminən 57 min seysmik dalğanın gediş vaxtı ölçülərək ərazinin dərinliklərindəki struktur fərqləri müəyyənləşdirilib.
Bəs iki qırılma necə yaranıb?..
Tədqiqatçılar bunu milyon illər əvvəl mövcud olmuş “Neotetis” okeanının tədricən yoxa çıxması ilə əlaqələndirirlər.
Okean mənşəli süxurlar daha sıx və ağır olduğundan Yer mantiyasının dərinliklərinə batmağa davam edir. Qitə mənşəli süxurlar isə daha yüngül olduğundan eyni sürətlə aşağı enmir. Məhz bu fərqli hərəkət nəticəsində tektonik plitədə iki müxtəlif istiqamətli qırılma formalaşıb.
Makran zonasında okean mənşəli plitə ən azı 450 kilometr dərinliyə qədər enib. Zaqros istiqamətində isə kontinental litosferin enmə dərinliyi təxminən 300 kilometrdən artıq deyil.
Alimlər birinci qırılmanı əsasən okean və qitə süxurlarının fərqli sıxlığı, ikinci qırılmanı isə tektonik plitələrin hərəkəti və toqquşma zonasının şimala doğru irəliləməsi ilə izah edirlər. İkinci qırılmanın təxminən 8 milyon il əvvəl başladığı və 200 kilometr cənuba doğru yayıldığı ehtimal olunur.
Bu, İran üçün zəlzələ təhlükəsi deməkdirmi?
Araşdırmanın ən diqqətçəkən nəticələrindən biri iki qırılmanın gələcəkdə birləşə bilməsidir. Alimlərin modelinə görə, bu proses davam edərsə, aradakı süxur bağlantısı da tədricən aradan qalxa bilər. Belə dəyişikliklər Yer mantiyasındakı isti materialın hərəkətinə, maqmatik proseslərə və regionun geoloji inkişafına təsir göstərə bilər. Lakin burada mühüm məqam var: söhbət milyon illərlə ölçülən geoloji proseslərdən gedir. Hazırkı tədqiqat yaxınlaşan zəlzələ, vulkan püskürməsi və ya hər hansı təbii fəlakət barədə proqnoz vermir.
Araşdırmanın əsas əhəmiyyəti isə qədim okeanların necə yoxa çıxdığını, qitələrin necə toqquşduğunu və dağ sistemlərinin necə formalaşdığını anlamağa yeni imkan yaratmasıdır.
Beləliklə, İranın altında aşkarlanan iki qırılma yaxın gələcəkdə fəlakət xəbərçisi deyil, planetimizin dərinliklərində davam edən möhtəşəm geoloji təkamülün elmi sübutudur.
