Güney Azərbaycan mübarizəsində təhlükə təkcə açıq repressiya deyil — bəzən “bizdən danışan, amma bizə qarşı işləyən” diskurslardır.
Bir Yazardan Daha Artıq
Son illərdə Güney Azərbaycan məsələsi yalnız siyasi müstəvidə deyil, həm də mədəni və ideoloji müstəvidə ciddi müzakirələrə səbəb olur. Bu müzakirələrin mərkəzində tez-tez çəkilən adlardan biri də Həmid Herisçidir.
Lakin Herisçi ətrafında formalaşan polemika sadəcə bir yazıçının şəxsi ədəbi seçimi ilə izah edilə bilməz. İran mediasında sistemli şəkildə yayımlanan açıqlamaları, Azərbaycan türkcəsinə qarşı aşağılayıcı münasibəti və İran rejimini legitimləşdirən fikirləri onu fərdi fikir sahibi olmaqdan çox, müəyyən ideoloji diskursun daşıyıcısı kimi təqdim edir.
Bu kontekstdə Herisçi fenomeni üç istiqamətdə qiymətləndirilir:
- İran mədəni–təhlükəsizlik diskursunun daşıyıcısı
- Güney Azərbaycan kimlik mübarizəsini neytrallaşdırmağa çalışan ideoloji fiqur
- Fars mərkəzli intellektual modelin simvolu
Dil Üzərindən Qurulan İdeologiya
“Bundan Sonra Farsca Yazacağam”
2016-cı ildə İranın Azariha saytına verdiyi müsahibədə Herisçi belə deyir:
Nizami, Xaqani və Şəhriyar kimi klassiklərin farsca yazmasının doğru seçim olduğunu və yalnız Azərbaycan türkcəsində yazmağın yaradıcılıq imkanlarını məhdudlaşdırdığını bildirir.
Bu fikirlər adi ədəbi mövqe kimi təqdim edilsə də, Güney Azərbaycan kontekstində tam fərqli məna daşıyır.
Çünki İran reallığında:
- ana dilində təhsil qadağandır
- türk dili rəsmi və ictimai sahədən sıxışdırılır
- mədəni hüquqlar sistemli şəkildə məhdudlaşdırılır
Belə bir mühitdə türkcəni “dar yaradıcılıq dili” kimi təqdim edən diskurs, sadəcə şəxsi fikir deyil, assimilyasiya siyasətini normallaşdıran ideoloji tezis kimi qəbul edilir.
İran Demokratiya Modelidir?
Herisçinin daha bir mübahisəli açıqlaması 2010-cu ildə İran Tələbə Xəbər Agentliyi ISNA-da yayımlanıb.
Bu açıqlamada Herisçi İranı müxtəlif xalqların və məzhəblərin sülh içində yaşadığı nümunəvi ölkə kimi təqdim edir və insan haqları baxımından model dövlət olduğunu iddia edir.
Lakin bu mövqe Güney Azərbaycanın real vəziyyəti ilə ziddiyyət təşkil edir:
- ana dilində təhsilin olmaması
- siyasi təmsilçilik problemləri
- mədəni məhdudiyyətlər
Bu səbəbdən analitiklərə görə belə açıqlamalar İranın beynəlxalq tənqidlərə qarşı istifadə etdiyi “çoxmədəniyyətli dövlət” narrativinin təkrarından başqa bir şey deyil.
Bakıdan Narazılıq, Tehrana Yaxınlaşma
Herisçinin bəzi açıqlamalarında Azərbaycan mediasından narazılıq və İran mərkəzli istiqamətə meyl açıq görünür.
Bir açıqlamasında televiziya fəaliyyətindən uzaqlaşdırıldığını qeyd edərək klassik şairlərə istinad edir və bundan sonra fars dilində yazmağı, hətta İranda yaşamağı düşündüyünü bildirir.
Analitik baxış bu prosesi belə izah edir:
Bu, klassik “mərkəzə dönüş modeli”dir.
Yəni periferiyada qəbul görməyən fiqurun ideoloji və mədəni mərkəz saydığı yerə yönəlməsi.
Güney Azərbaycan Adına Danışmaq
Herisçinin Güney Azərbaycan Yazarlar Birliyi strukturunda yüksək vəzifəyə gətirilməsi də ciddi mübahisələr doğurub.
Tənqidçilərə görə:
- Azərbaycan türkcəsini ikinci dərəcəli dil sayan
- İran rejimini legitimləşdirən
- Güney Azərbaycan kimlik mübarizəsini görməzlikdən gələn
bir şəxsin Güney Azərbaycan adına danışmaq səlahiyyəti qazanması böyük ziddiyyət yaradır.
Bu hadisə bir çox Güney Azərbaycanlı yazar və ziyalının kollektiv etirazının kölgələndirilməsi kimi qiymətləndirilir.
Bir Şəxs Deyil, Bir Mexanizm
Həmid Herisçi ətrafında yaranan müzakirələr əslində daha böyük sualı gündəmə gətirir:
Bir toplumun kimlik mübarizəsi içərisində, həmin toplumun içindən danışan, lakin başqa bir mərkəzin ideoloji xəttini təkrar edən diskurslar necə formalaşır?
Bəzi araşdırmaçılara görə Herisçi bu baxımdan sadəcə ədəbi fiqur deyil, İranın mədəni və ideoloji “yumşaq güc” strategiyasının elementlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Sonuc olaraq
Güney Azərbaycan mübarizəsi yalnız siyasi təzyiq və açıq repressiya ilə məhdudlaşmır.
Bu mübarizədə bəzən ən ciddi təsir:
- ana dili və kimliyi dəyərsizləşdirən
- milli diskursu zəiflədən
- rejim söyləmlərini təkrar edən
söyləmlərdən gəlir.
Həmid Herisçi fenomeni bu baxımdan bir şəxsin mübahisəsi deyil.
Bu, Güney Azərbaycan kimlik mübarizəsinin görünməyən ideoloji cəbhəsidir.
Araştırmacı, Yazar: Mesut HARAY
