Süni intellekt jurnalistikanı udur, yoxsa media yeni gəlir qapısı tapır?
Süni intellekt xəbər saytlarının materiallarını oxuyur, ümumiləşdirir və istifadəçiyə hazır cavab verir. Oxucu çox vaxt ilkin mənbəyə keçmir, media isə həm auditoriyasını, həm reklam gəlirini itirir.
Ancaq son həftələrdə dünya mediasında müşahidə olunan yeniliklər göstərir ki, münasibət tədricən dəyişir. Nəşrlər artıq süni intellekt qarşısında yalnız müdafiə olunmağa çalışmır. Onlar AI şirkətlərinin məzmundan necə istifadə etdiyini ölçmək, həmin istifadəyə qiymət qoymaq və jurnalistikanı yeni formada monetizasiya etmək istəyirlər.
AI oxuduğuna görə pul ödəyəcək
Bu istiqamətdə ən diqqətçəkən addımlardan birini Cloudflare atıb. Şirkətin sınaqdan keçirdiyi “Pay Per Use” sistemi AI şirkətlərinin media materialından faktiki istifadəsinə görə ödəniş etməsini nəzərdə tutur.
Əvvəlki yanaşmada əsas məsələ botun sayta daxil olub-olmaması idi. Yeni modeldə isə sual dəyişir: AI həmin materialdakı faktı, sitatı və ya rəyi öz cavabında istifadə edibmi?
Əgər istifadə edibsə, media şirkəti bunun qarşılığında ödəniş ala bilər. Nəşr hansı AI şirkətinin təklifini qəbul edəcəyini, materialın hansı məqsədlə istifadə olunacağını və qiyməti özü müəyyənləşdirir.
Bu sistem hələ sınaq mərhələsindədir və istifadənin AI şirkətinin öz hesabatı əsasında qeydə alınması müəyyən suallar yaradır. Bununla belə, ilk dəfə olaraq jurnalistikanın AI cavabındakı real istifadəsini gəlirə çevirən texniki mexanizm yaranır.
Orijinal xəbər niyə bahalaşacaq?
Süni intellekt mövcud məlumatları sürətlə ümumiləşdirə, təkrar yaza və müxtəlif formalarda təqdim edə bilir. Lakin hadisə yerinə gedib yeni fakt əldə edə, məmurdan açıqlama ala, sənədi üzə çıxara və müşahidə etdiyi gerçəkliyi müstəqil şəkildə təsdiqləyə bilmir.
INMA-nın yeni hesabatında bu üstünlük “orijinal xəbər istehsalı qatı” kimi təqdim edilir. AI tərəfindən yaradılan mətnlərin sayı artdıqca birinci əl məlumat, eksklüziv müsahibə və yerində hazırlanmış reportaj daha qıt və qiymətli məhsula çevrilir.
Xüsusilə Azərbaycan, Qarabağ, Cənubi Qafqaz, Türkiyə, Rusiya və İran haqqında yerli dildə hazırlanan ilkin məlumatlar qlobal AI sistemləri üçün asanlıqla əvəz edilə bilməyən mənbədir.
Bu mənada Azərbaycan saytlarının, o cümlədən də Musavat.com-un illər ərzində topladığı arxiv sadəcə köhnə xəbərlər bazası sayılmır. Düzgün təsnif və hüquqi qoruma tətbiq edilərsə, həmin arxiv gələcək AI sistemləri üçün lisenziyalaşdırılan qiymətli informasiya fonduna çevrilə bilər.
Gizli botlara qarşı media cəbhəsi
Digər problem AI botlarının heç də hamısının özünü açıq şəkildə təqdim etməməsidir. Bəzi botlar sayta adi istifadəçi, axtarış sistemi və ya başqa texniki xidmət kimi daxil olaraq böyük həcmdə material toplayır.
Condé Nast, Hearst, USA Today və digər böyük media qurumlarının daxil olduğu 300-dən çox nəşr rəhbəri bu səbəbdən ABŞ Konqresinə müraciət edib. Onlar “gizli botların” kimliyini və məzmunu hansı məqsədlə topladığını açıqlamasını tələb edən qanun layihəsini dəstəkləyirlər.
Çünki sayt yalnız tanıdığı botu bloklaya və ya onunla kommersiya münasibəti qura bilər. Kimliyini gizlədən bot isə həm müəllif hüquqlarını, həm auditoriya statistikasını, həm də reklam hesabatlarını təhrif edir.
Azərbaycan mediası üçün də bot trafikinin insan auditoriyasından ayrılması vacibdir. Əks halda, şişirdilmiş baxış göstəriciləri reklamverənə təqdim oluna, redaksiya isə hansı materialın real oxucu tərəfindən maraqla qarşılandığını səhv qiymətləndirə bilər.
AI-də görünmək yeni reklam məhsuluna çevrilir
Media şirkətləri yalnız öz məzmununun istifadəsinə görə pul almaq istəmir. Onlar reklamverənlərə AI cavablarında görünmək üçün ayrıca xidmət də satmağa başlayıblar.
Future, Time və Ziff Davis kimi nəşrlər brendlərin ChatGPT, Gemini və digər cavab sistemlərində hansı mövzularda göründüyünü, rəqiblərlə müqayisədə nə qədər istinad aldığını ölçürlər. Daha sonra ekspert məzmunu və strukturlaşdırılmış məlumatlarla həmin görünməni artırmağa çalışırlar.
Bu sahə GEO — generativ axtarış optimallaşdırması adlandırılır.
Klassik SEO-nun məqsədi Google nəticələrində yuxarı çıxmaqdırsa, GEO-nun məqsədi AI tərəfindən verilən cavabda etibarlı mənbə və ya tövsiyə kimi görünməkdir.
Lakin ciddi etik xətt qorunmalıdır. Reklamverənin AI görünməsini artıran kommersiya materialı redaksiya xəbərindən aydın şəkildə ayrılmalı, oxucuya sponsorlu məzmun olduğu bildirilməlidir. Əks halda, qısamüddətli gəlir media brendinin əsas sərvəti olan etibara zərər vura bilər.
Loqodan çox jurnalistin üzü tanınır
Media bazarındakı başqa mühüm dəyişiklik jurnalistin özünün məhsulun mərkəzinə keçməsidir.
The Economist, The Times, The Guardian və Avropanın digər aparıcı nəşrləri jurnalistlərin adını, üzünü və fərdi təqdimat üslubunu daha çox önə çıxarırlar. Məqsəd influencer modelinin auditoriya yaxınlığını peşəkar redaksiyanın yoxlama imkanları ilə birləşdirməkdir.
INMA-nın təqdim etdiyi nümunələrdə jurnalist adı ilə yayımlanan bəzi bülletenlərin açılma göstəricisi 70–85 faizə çatır. Cəbhədə çalışan jurnalistin öz dilindən yazılmış üzvlük çağırışları isə peşəkar reklam kampaniyalarından üç dəfə çox nəticə verir.
Gənc auditoriya televizoru yox, telefonu açır
ABŞ-da 1376 nəfərlə keçirilən yeni sorğuda 18–24 yaşlıların yalnız 10 faizi son həftədə televizorda yerli xəbər izlədiyini bildirib. Yaşı 65-dən yuxarı olanlarda bu göstərici 64 faizdir.
Bu nəticəni Azərbaycan auditoriyasına olduğu kimi tətbiq etmək doğru olmaz. Lakin ümumi istiqamət aydındır: gənc tamaşaçı xəbərdən imtina etmir, sadəcə xəbəri klassik televiziya buraxılışından deyil, telefondan və sosial platformalardan izləyir.
Buna görə televiziya üçün hazırlanmış uzun süjeti sadəcə TikTok və Instagram-da yerləşdirmək kifayət deyil. Mobil video ayrıca hazırlanmalı, ilk üç saniyədə əsas hadisə və aparıcı görünməli, iri subtitrlərdən istifadə olunmalı və tamaşaçıya tam proqramı izləmək üçün aydın keçid verilməlidir.
Süni intellekt jurnalistikanı avtomatik olaraq məhv etməyəcək. Ancaq orijinal məlumatının qiymətini bilməyən, onun istifadəsini ölçməyən və auditoriyası ilə birbaşa münasibət qurmayan media qurumlarını ciddi şəkildə zəiflədəcək.
